Audyt systemów kontroli oliwy z oliwek w UE i kluczowe obszary ryzyka zafałszowań w sektorze

Raport specjalny Europejskiego Trybunału Obrachunkowego (ETO) nr 01/2026, zatytułowany „Control systems for olive oil in the EU. A comprehensive framework, but unevenly applied” („Systemy kontroli oliwy z oliwek w UE – kompleksowe ramy, lecz stosowane niespójnie”), koncentruje się na skuteczności nadzoru nad rynkiem oliwy, której Unia Europejska jest największym światowym producentem.

Najważniejsze kwestie poruszone w dokumencie:

• Niespójne wdrażanie przepisów - mimo istnienia szczegółowych ram prawnych na poziomie unijnym, poszczególne państwa członkowskie stosują je w różny sposób. Prowadzi to do nierównego poziomu ochrony konsumentów i konkurencji.
• Problemy z identyfikowalnością - audytorzy wskazali, że obecne systemy kontroli nie zawsze pozwalają na skuteczne prześledzenie drogi produktu od producenta do konsumenta. Utrudnia to wykrywanie oszustw i potwierdzanie deklarowanego pochodzenia oliwy.
• Mało skuteczne sankcje - w niektórych krajach (np. w Grecji) kary za nieprawidłowości są zbyt niskie i nie uwzględniają korzyści finansowych, jakie oszuści czerpią ze sprzedaży gorszej jakości oliwy jako produktu „extra virgin”. Z kolei Włochy i Hiszpania stosują w tym zakresie lepsze praktyki.
• Luki w kontroli zanieczyszczeń - choć systemy monitorowania pozostałości pestycydów działają sprawnie, wykryto słabości w nadzorze nad innymi zanieczyszczeniami. Komisja Europejska nie posiada pełnego obrazu tego, jak państwa członkowskie analizują ryzyko w tym obszarze.
• Zalecenia dla Komisji - trybunał zaleca wzmocnienie nadzoru nad krajowymi systemami kontroli, doprecyzowanie przepisów dotyczących analizy ryzyka oraz wspieranie państw w tworzeniu cyfrowych rejestrów ruchu oliwy i oliwek.

Kluczowe obszary ryzyka zafałszowań zidentyfikowane przez ETO

Mieszanie kategorii i brak jasności w przepisach. Jednym z najpoważniejszych problemów jest brak jednolitej interpretacji przepisów dotyczących mieszania oliw. W niektórych państwach (np. w Grecji) dopuszcza się mieszanie oliwy z różnych sezonów zbiorów, oznaczając całość datą przydatności (best before) liczoną od najpóźniejszego zbioru. ETO wskazuje na brak jasnych wytycznych Komisji Europejskiej, czy mieszanie kategorii „extra virgin” z „virgin” w celu sprzedaży produktu jako „extra virgin” jest dopuszczalne, co stwarza pole do nadużyć ekonomicznych.

Wykrywanie domieszek olejów obcych i oliwy z wytłoczyn. Audyt wykazał, że niekompletne analizy laboratoryjne mogą prowadzić do oszustw i niewykrycia niektórych niezgodnych produktów. Na przykład, wysokie wartości niektórych parametrów mogą wskazywać na obecność oliwy z wytłoczyn oliwek, olejów obcych lub oleju poddanego obróbce chemicznej.

Degradacja jakości jako „ukryte” zafałszowanie. Większość przypadków niezgodności wykrytych podczas kontroli dotyczyła parametrów organoleptycznych. Produkty etykietowane jako „extra virgin” po badaniach często okazywały się oliwą kategorii „virgin” lub nawet „lampante” (oliwa lampante nie nadaje się do spożycia bez rafinacji). Najczęściej przyczyną jest zbyt długa data przydatności do spożycia oraz niewłaściwe warunki transportu i magazynowania, co w rzeczywistości stanowi wprowadzenie konsumenta w błąd co do jakości handlowej.

Identyfikowalność: model hiszpańsko-włoski vs. reszta UE

Ważnym elementem kontroli identyfikowalności jest badanie bilansu masy, które analizuje korelację między towarami przychodzącymi i wychodzącymi, a także stanem zapasów na miejscu. Badanie bilansu masy pomaga zapobiegać oszustwom i zapewniać jakość. Stwierdzono, że spośród czterech odwiedzonych przez audytorów państw członkowskich, jedynie Hiszpania i Włochy systematycznie przeprowadzają badania bilansu masy dla oliwy z oliwek podczas kontroli zgodności.

W pozostałych krajach kontrole identyfikowalności są często wyrywkowe i nie pozwalają na skuteczne prześledzenie drogi produktu poza granice danego państwa, co jest kluczową słabością w przypadku transgranicznych łańcuchów dostaw.

Test identyfikowalności 28 próbek oliwy z oliwek

Audytorzy poddali testowi 28 produktów (24 oliwy extra virgin/virgin oraz 4 oliwy rafinowane). Kluczowe wnioski skupiły się na 24 próbkach, które zgodnie z przepisami muszą posiadać na etykiecie oznaczenie miejsca pochodzenia (miejsce zbioru i tłoczenia).

Wyniki wskazały na niezawodność produkcji krajowej - wszystkie 16 oliw z oliwek wyprodukowanych w jednym państwie członkowskim można było powiązać z obszarem geograficznym, na którym oliwki zostały zebrane i wytłoczone, zgodnie z wymogami rozporządzenia. Cztery z próbek udało się prześledzić do ​​tłoczni, a 12 pozostałych jeszcze dalej – do konkretnego gospodarstwa/rolnika.

Ryzyko „mieszanek” - dwie z czterech oliw z oliwek pochodzących z UE (z kilku państw członkowskich) nie można było powiązać z obszarem geograficznym, na którym oliwki zostały zebrane i wytłoczone. Podobnie dwie z czterech oliw pochodzących zarówno z UE, jak i spoza UE nie spełniało wymogów dotyczących identyfikowalności. Brak spójnego, transgranicznego systemu wymiany danych o partiach towaru sprawia, że w momencie mieszania surowca z różnych źródeł, informacja o pierwotnym miejscu zbioru często "rozmywa się" w dokumentacji handlowej.

Powyższe wskazuje, że mieszanki wielonarodowe wymagają znacznie wyższego poziomu weryfikacji dokumentacji towarzyszącej niż produkty jednorodne, ponieważ to właśnie tam najtrudniej udowodnić autentyczność deklarowanego pochodzenia przed organami kontroli.

Rekomendacje audytorów dotyczące wzmocnienia kontroli sektora oliwy

1) Wzmocnienie nadzoru nad systemami kontroli.

Komisja powinna zwiększyć dyscyplinę w państwach członkowskich poprzez wymóg dostarczania szczegółowych danych o analizach ryzyka, poprzez:

• Wymóg dostarczania szczegółowych danych o analizach ryzyka, przeprowadzonych kontrolach oraz nałożonych sankcjach.
• Regularną ocenę krajowych systemów kontroli pod kątem ich zgodności z wymogami UE.
• Podejmowanie proporcjonalnych działań naprawczych w przypadkach, gdy systemy danego kraju zostaną uznane za niewystarczające.

2) Doprecyzowanie zasad mieszania.

Niezbędne jest jasne określenie przepisów dotyczących mieszania oliw z kategorii „virgin” pochodzących z różnych lat zbiorów lub różnych podkategorii. Ma to na celu wyeliminowanie niejasności interpretacyjnych, które obecnie mogą sprzyjać nadużyciom.

3) Poprawa nadzoru nad zanieczyszczeniami.

Państwa członkowskie powinny raportować, jakie konkretnie zanieczyszczenia badają i z jaką częstotliwością. Analizy ryzyka muszą obowiązkowo i jawnie uwzględniać oliwę z importu spoza UE.

4) Standaryzacja kontroli identyfikowalności.

KE ma przygotować wytyczne dotyczące precyzyjnego zakresu, jaki powinny obejmować kontrole identyfikowalności i ujednoliconego sposobu raportowania wyników tych kontroli przez organy krajowe.

5) Cyfryzacja i współpraca transgraniczna.

Kluczem do szczelnego systemu ma być technologia:

• Rejestry cyfrowe i wsparcie państw w tworzeniu baz danych, rejestrujących każdy ruch oliwek i oliwy.
• Poprawa współpracy między różnymi krajowymi systemami (kompatybilność), aby umożliwić płynne śledzenie towaru przemieszczającego się między państwami UE).

Dla specjalistów ds. jakości w branży spożywczej raport ten jest sygnałem do zaostrzenia weryfikacji dostawców. Z pełnym raportem można się zapoznać pod poniższym linkiem źródłowym.

Źródło: https://www.eca.europa.eu/ECAPublications/SR-2026-01/SR-2026-01_EN.pdf

Zespół FoodFakty na bieżąco prowadzi monitoring zafałszowań żywności, suplementów diety i opakowań w bazie Probase360. Klienci bazy codziennie otrzymują alert o produktach zafałszowanych i mogą niezwłocznie podejmować działania prewencyjne oraz korzystać z modułu analitycznego bazy. Już od stycznia nowe wydanie Probase360 w FoodFakty Horizon Scanning. Zapraszamy do zapoznania się z naszą przełomową nową usługą.