Marchew, pietruszka korzeniowa, seler, burak ćwikłowy czy ziemniak bywają mylnie postrzegane jako asortyment o znikomym ryzyku zanieczyszczenia środkami ochrony roślin. Tymczasem bezpośredni kontakt części jadalnej z kompleksem glebowym sprawia, że kategoria ta wymaga szczególnego uwzględnienia w planach kontroli jakości surowców rolnych. 

Przekonanie o braku zagrożeń nie może zastępować weryfikacji laboratoryjnej. System korzeniowy roślin aktywnie pobiera z roztworu glebowego wodę wraz ze składnikami odżywczymi, a w sprzyjających warunkach także pozostałości substancji aktywnych zalegających w glebie. Dynamika tego procesu zależy od struktury i właściwości fizykochemicznych pestycydu, typu gleby, przebiegu zjawisk atmosferycznych, a także fazy wegetacyjnej i fizjologii danej rośliny. Ponadto na profil pozostałości w momencie zbioru wpływają parametry agrotechniczne: termin zabiegu, dawkowanie, liczba aplikacji, tempo rozkładu związku oraz rygorystyczne dochowanie okresu karencji. 

Identyfikacja analitu a ocena zgodności: dlaczego sam sygnał to za mało? 

Nowoczesna aparatura analityczna pozwala na wykrywanie związków na poziomach ułamków mikrogramów. Należy jednak wyraźnie podkreślić: fakt laboratoryjnej detekcji substancji czynnej lub jej metabolitu nie jest jednoznaczny z naruszeniem prawa żywnościowego. 

Ocena zgodności próbki z prawem wymaga zestawienia oznaczonego stężenia z Najwyższym Dopuszczalnym Poziomem Pozostałości (NDP / MRL – Maximum Residue Level). W prawie europejskim limity te reguluje Rozporządzenie (WE) nr 396/2005 w sprawie najwyższych dopuszczalnych poziomów pozostałości pestycydów w żywności i paszy z późniejszymi zmianami. Wartości te są przypisane ściśle do konkretnej pary: substancja aktywna – produkt.  Z tego względu takie samo stężenie pestycydu może być dopuszczalne w jednym produkcie, a w innym oznaczać przekroczenie limitu i niezgodność całej partii. 
 
Problematyka klasyfikacji jadalnych części podziemnych roślin 

Rolnicze pojęcie „warzywa okopowe” ma charakter czysto użytkowy, podczas gdy unijna nomenklatura prawa żywnościowego stosuje precyzyjną taksonomię towarową. Przed przystąpieniem do interpretacji wyników badań dany produkt należy jednoznacznie zakwalifikować do właściwej kategorii w wykazie unijnym, co warunkuje dobór właściwego limitu NDP oraz poprawnej definicji pozostałości. 

Jak prawidłowo interpretować wyniki badań? 

Rzetelna ocena sprawozdania z badań nie powinna ograniczać się wyłącznie do stwierdzenia obecności lub braku pozostałości pestycydu. Prawidłowa interpretacja wyniku wymaga uwzględnienia zarówno obowiązujących wymagań prawnych, jak i parametrów zastosowanej metody analitycznej. Weryfikacja sprawozdania laboratoryjnego powinna obejmować: 

• Identyfikację obowiązującego limitu NDP dla danej kombinacji substancji czynnej i produktu oraz sprawdzenie obowiązującej definicji pozostałości, (np. poprzez bieżącą weryfikację w unijnej bazie EU Pesticides Database).
• Uwzględnienie niepewności pomiaru: zastosowanie właściwej reguły decyzyjnej przy porównywaniu uzyskanego wyniku badania z wartością graniczną NDP.
• Weryfikacja statusu metodyki: upewnienie się, że procedura badawcza spełnia urzędowe wytyczne kontroli pozostałości środków ochrony roślin. 

Występowanie pozostałości wielu substancji czynnych (Multiple Residues) 

W pojedynczej próbce warzyw korzeniowych badania często ujawniają obecność kilku różnych substancji – na przykład kombinacji herbicydów zaaplikowanych doglebowo oraz nalistnych fungicydów czy insektycydów. 

Sama liczba wykrytych substancji nie przesądza o niezgodności produktu z wymaganiami prawnymi ani o występowaniu zagrożenia dla zdrowia konsumentów. Zasadniczo zgodność z przepisami ocenia się oddzielnie dla każdej substancji, poprzez porównanie oznaczonego stężenia z właściwym Najwyższym Dopuszczalnym Poziomem Pozostałości (NDP). Jeżeli stężenie żadnej z oznaczonych substancji nie przekracza odpowiedniego NDP, partia może zostać uznana za zgodną z obowiązującymi wymaganiami w zakresie pozostałości pestycydów.  

Jednoczesna obecność wielu pozostałości stanowi jednak dla sieci handlowych i organów urzędowych sygnał do pogłębionego monitoringu w kierunku ewentualnego łącznego narażenia konsumenta (cumulative risk assessment). 

Limit handlowy (NDP) a bezpieczeństwo toksykologiczne  

Warto pamiętać, że NDP nie jest arbitralną granicą toksyczności. Wartości te wyznacza się w oparciu o Dobre Praktyki Rolnicze (GAP) oraz nadzorowane próby polowe. Limit wyznacza się na poziomie wynikającym z prawidłowego stosowania środka ochrony roślin, przy zachowaniu jego skuteczności i możliwie najmniejszej ekspozycji konsumentów. 

W procesie ustalania NDP ocenia się również narażenie konsumentów, zarówno długoterminowe, jak i krótkoterminowe. Do tego celu EFSA wykorzystuje model PRIMo, umożliwiający oszacowanie pobrania pozostałości pestycydów wraz z dietą przez różne grupy konsumentów. Przekroczenie limitu NDP oznacza niedochowanie norm agrotechnicznych lub prawnych, ale nie musi być tożsame z natychmiastowym zagrożeniem zdrowotnym. Ocenę realnego ryzyka przeprowadza się dopiero w oparciu o toksykologiczne wartości referencyjne, w tym ostrą dawkę referencyjną (ARfD – Acute Reference Dose). 

Zmiany legislacyjne a aktualność oceny zgodności 

Limity NDP nie mają charakteru stałego. Podlegają periodycznym przeglądom prowadzonym przez EFSA (zgodnie z art. 12 Rozporządzenia WE) nr 396/2005), a formalne zmiany wprowadzane są sukcesywnie kolejnymi rozporządzeniami Komisji Europejskiej. 

W konsekwencji wynik badania uzyskany w momencie zbioru lub przyjęcia surowca do magazynu może po kilku miesiącach odnosić się do nieaktualnego już limitu prawnego. Przedsiębiorcy wprowadzający produkt do obrotu muszą nieustannie konfrontować posiadane analizy z aktualnym stanem prawnym właściwym dla danego dnia sprzedaży. 

Techniki oznaczania pozostałości pestycydów 
Oznaczanie bardzo niskich stężeń pozostałości pestycydów w produktach roślinnych wymaga odpowiedniego przygotowania próbki oraz zastosowania czułych i selektywnych technik instrumentalnych. Najczęściej wykorzystuje się: 

• Metodę QuEChERS, stosowaną między innymi zgodnie z normą PN-EN 15662, która umożliwia ekstrakcję pestycydów i ograniczenie wpływu składników matrycy na wynik analizy. Sposób przygotowania próbki dostosowuje się do właściwości produktu, takich jak zawartość wody, cukrów, tłuszczów lub barwników.
• Techniki LC-MS/MS i GC-MS/MS, które umożliwiają wykrywanie i oznaczanie ilościowe szerokiego zakresu pestycydów na poziomach śladowych. Zastosowanie obu technik pozwala analizować substancje o różnych właściwościach, zarówno w warzywach korzeniowych, jak i w produktach liściowych, takich jak natka pietruszki, seler naciowy i koperek. 

Rola badań w zarządzaniu łańcuchem dostaw 

Nowoczesny nadzór nad surowcem to proces zintegrowany. Aby program kontroli jakości przynosił wymierne korzyści, powinien uwzględniać: 

• pochodzenie geograficzne towaru oraz historię zabiegów agrotechnicznych stosowanych przez plantatora,
• specyfikę presji chorobowej i szkodników w danym sezonie wegetacyjnym,
• profilowanie paneli analitycznych dopasowane do rzeczywistego ryzyka agronomicznego. 

Powtarzająca się obecność określonych substancji w dostawach od jednego kontrahenta stanowi czytelną przesłankę do przeprowadzenia audytu agrotechnicznego i wdrożenia planu naprawczego bezpośrednio w gospodarstwie. 

Kompleksowy nadzór analityczny z J.S. Hamilton 

Sprawozdanie z badań laboratoryjnych powinno dostarczać nie tylko surowych liczb, ale przede wszystkim jasnej odpowiedzi co do statusu prawnego i bezpieczeństwa partii. Akredytowane przez Polskie Centrum Akredytacji (PCA) laboratoria J.S. Hamilton realizują kompleksowe analizy pozostałości pestycydów w pełnym spektrum matryc roślinnych i zwierzęcych, wspierając producentów, importerów oraz przetwórców w bieżącym spełnianiu unijnych kryteriów bezpieczeństwa żywności. 

Słowa kluczowe: