Wprowadzenie

Produkcja rolnicza na masową skalę niemal nieodzownie wiąże się z użyciem pestycydów – substancji chemicznych przeznaczonych do ochrony roślin przed szkodnikami, chorobami i chwastami. Ich stosowanie znacząco zwiększa efektywność produkcji oraz zapewnia większe plony, ale rodzi także pytania o bezpieczeństwo żywności dla konsumentów. Odpowiedzią na te obawy są rygorystyczne systemy kontroli pozostałości pestycydów w produktach spożywczych, które mają gwarantować, że spożycie żywności nie zagraża zdrowiu.

Jak kontrolowane są pozostałości pestycydów

Podstawą prawną w Unii Europejskiej regulującą dopuszczalne poziomy pozostałości pestycydów jest Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 396/2005. Określa ono maksymalne dopuszczalne poziomy (tzw. MRL – maximum residue levels) pozostałości pestycydów w żywności i paszach pochodzenia roślinnego i zwierzęcego oraz na ich powierzchni.

Produkty przechodzą wieloetapową kontrolę:

• Pobierane są próbki produktów rolno-spożywczych z różnych etapów łańcucha dostaw – od pola, przez magazyny, aż po produkty gotowe do spożycia.
• Przeprowadza się analizy chemiczne za pomocą zaawansowanych technik chromatograficznych (LC-MS/MS, GC-MS/MS), które umożliwiają jednoczesne wykrycie i oznaczenie setek związków pestycydowych w jednej próbce.
• Wyniki są porównywane z MRL, a produkty przekraczające limity są wycofywane z rynku lub niedopuszczone do obrotu.

Praktyczne wskazówki dla producentów i dystrybutorów:

• Próbki do badań dobrze pobierać na różnych etapach łańcucha dostaw: z pola (surowce przed zbiorami), z zakładu przetwórczego, tuż po dystrybucji (produkt finalny) oraz — w przypadku dłuższego magazynowania — także po przechowywaniu.
• Sezonowe i incydentalne kontrole warto uzupełniać o badania monitoringowe, które mogą być przeprowadzane np. przed eksportem (szczególnie do krajów o ostrzejszych normach lub przed kontrolą zewnętrzną).
• Rekomendowane jest tworzenie historii badań i przechowywanie dokumentacji analitycznej dla każdej partii — pozytywny wynik uzyskany w akredytowanym laboratorium, takim jak Eurofins, daje mocny argument w razie ewentualnych niezgodności lub reklamacji.
• Badania zlecaj zwłaszcza w przypadku produktów szczególnie podatnych na przekroczenia (np. owoce jagodowe, zioła, liściaste warzywa), upraw importowanych lub tych stosujących nowe substancje aktywne.
• Systematycznie współpracuj z dostawcami, wymagając dokumentacji z historii zabiegów oraz analiz laboratoryjnych.
• Twórz własną mapę ryzyka: które grupy produktów, dostawcy lub sezony niosą wyższe ryzyko i wymagają większego nadzoru.
• Warto korzystać ze wsparcia ekspertów w zakresie interpretacji wyników oraz doboru zakresu badań pod kątem odbiorców krajowych i zagranicznych.

Co to jest MRL i jak jest określane?

MRL (maximum residue levels) to graniczne wartości, które określają, jaka ilość pozostałości pestycydów może występować w produkcie spożywczym bez zagrożenia dla zdrowia konsumenta. Określane są na podstawie oceny toksykologicznej, uwzględniającej m.in. szkodliwość danego pestycydu, ilości spożycia żywności oraz marginesu bezpieczeństwa.

Grupy produktów z największą liczbą przekroczeń MRL

Owoce i warzywa, szczególnie te jadalne na surowo, są najbardziej narażoną grupą. Szczególnie często wskazywane w raportach EFSA są:

• grejpfruty,
• papryka,
• winogrona stołowe,
• niektóre egzotyczne owoce,
• warzywa liściaste (np. sałata),
• owoce jagodowe (np. maliny, truskawki).

Raport EFSA 2023: zgodność produktów spożywczych z normami pozostałości pestycydów

Według raportu EFSA „The 2023 European Union report on pesticide residues in food”, opublikowanym w 2025 roku, w programie unijnym EU MACP (kontrola losowa 12 najczęściej spożywanych produktów):

• zbadano 13 246 próbek, z których 99% było zgodnych z przepisami UE dotyczącymi MRL (maksymalnych dopuszczalnych poziomów pozostałości pestycydów).
• 70% próbek było wolnych od wykrywalnych pozostałości, 28% zawierało pozostałości w dopuszczalnych granicach, a ok. 2% przekroczyło MRL, z czego 1% było formalnie niezgodne z uwzględnieniem niepewności pomiarowej.

W programie celowanych badań MANCP (wieloetnie krajowe programy kontroli)

• zbadano ok. 132 793 próbek, z których 98% próbek spełniało normy MRL. 58% próbek nie zawierało wykrywalnych pozostałości, 38,3% zawierało je w granicach dozwolonych, a 3,7% przekraczało limity, z czego 2% było oficjalnie niezgodne.

Więcej przekroczeń MRL stwierdza się w próbkach produktów pochodzących z krajów trzecich (spoza UE): ok. 9,8% takich próbek przekraczało limity. Przykładem szczególnie problematycznego produktu importowanego spoza UE są grejpfruty, które wielokrotnie wskazywano na liście produktów z najwyższymi przekroczeniami MRL.

EFSA potwierdza, że ryzyko zdrowotne dla konsumentów wynikające z obecności pozostałości pestycydów jest bardzo niskie, zarówno w ujęciu ostrym, jak i przewlekłym.

Niezbędność pestycydów i rola kontroli

Choć stosowanie pestycydów budzi czasem kontrowersje, jest obecnie praktycznie nieodzowne w intensywnym rolnictwie. Dzięki nim producenci mogą uzyskać wysokie plony oraz ograniczyć straty powodowane przez patogeny i szkodniki. Jednocześnie normy prawne i systemy kontroli pozostałości są po to, by minimalizować ryzyko zdrowotne wynikające z ich obecności w żywności oraz by konsumenci mogli mieć pewność, że zakupione produkty są bezpieczne.

Pestycydy w branży owocowo-warzywnej – doświadczenia Eurofins Polska

Na podstawie danych zebranych w naszych laboratoriach w latach 2022-2024 dotyczących branży owocowo-warzywnej, obserwujemy wzrost zainteresowania analizami pozostałości pestycydów wykonywanych technikami chromatograficznymi (LC-MS/MS oraz GC-MS/MS), które umożliwiają jednoczesne wykrywanie i oznaczanie kilkuset różnych substancji czynnych w badanej próbce. Liczba wykonywanych analiz wzrosła o 9% w 2023 roku oraz o 11% w 2024 roku.

Ponadto, realizowane są również badania pojedynczych związków takich jak ditiokarbaminiany, chlorany, nadchlorany, glifosat czy etefon, którego oznaczanie z roku na rok rośnie dynamicznie (48% wzrost w 2023 i 20% w 2024 r.).

Znaczenie szybkiej reakcji na zmiany i komunikacja z laboratorium

Eurofins Polska zapewnia kompleksową obsługę, oferując nowoczesne technologie, szybkie metody analityczne i dostęp do szerokiej bazy danych wzorcowych. Dzięki temu producenci mogą monitorować pozostałości pestycydów efektywnie, zgodnie z obowiązującymi normami oraz z optymalnym zarządzaniem ryzykiem. Dodatkowo, wspieramy naszych klientów poprzez:

• doradztwo prawne w zakresie nowych regulacji UE i krajowych przepisów (zakres dozwolonych substancji i limity MRL regularnie się zmieniają),
• możliwość skorzystania z usługi „rush” — w przypadku pilnych sytuacji uzyskasz wyniki nawet w 24 godziny.

Podsumowanie

Stosowanie pestycydów pozostaje kluczowe dla produkcji rolnej, lecz wymaga skutecznego systemu kontroli, by zapewnić bezpieczeństwo konsumentów. Rygorystyczne normy MRL, nowoczesne metody analityczne oraz wieloetapowy monitoring produktów rolnych pozwalają minimalizować zagrożenia. Najnowsze raporty EFSA potwierdzają, że jakość i bezpieczeństwo żywności w Unii Europejskiej jest na wysokim poziomie, choć wymaga ciągłej uwagi i dostosowywania się do nowych wyzwań.

Eurofins Polska, dzięki swojemu zapleczu laboratoryjnemu i specjalistycznej wiedzy, jest gotowa wesprzeć producentów żywności w realizacji skutecznej kontroli pozostałości pestycydów, by finalny produkt trafiający do konsumenta był w pełni bezpieczny.

Słowa kluczowe: Pestycydy, MRL, EFSA, owoce i warzywa, badanie pozostałości pestycydów