Ryby i owoce morza w diecie Europejczyków: korzyści zdrowotne, świadomość ryzyka i rola rtęci wg EFSA
Nowe badanie EFSA o spożyciu ryb i owoców morza oraz świadomości porad żywieniowych dotyczących rtęci prezentują kompleksowy obraz tego, jak obywatele Unii Europejskiej spożywają ryby i owoce morza, jak rozumieją zalecenia dietetyczne dotyczące rtęci oraz jakie czynniki wpływają na ich wybory żywieniowe. Wyniki podkreślają zarówno korzyści zdrowotne związane z jedzeniem ryb, jak i wyzwania komunikacyjne i edukacyjne, które stoją przed organami zdrowia publicznego.
Spożycie ryb i owoców morza: co pokazują najnowsze badania
Badanie przeprowadzone na zlecenie Komisji Europejskiej przez European Food Safety Authority (EFSA) objęło wszystkie 27 państw członkowskich UE oraz Islandię i Norwegię, a jego celem było zbadanie częstotliwości spożycia różnych gatunków ryb, skorupiaków i mięczaków oraz stopnia świadomości konsumentów na temat porad żywieniowych dotyczących zawartości rtęci w tych produktach. Badanie wykorzystało dwa etapy ankiet z lat 2023 i 2024, uwzględniając odpowiedzi osób dorosłych, młodzieży oraz kobiet w ciąży − grupy szczególnie istotnej ze względu na wrażliwość rozwijającego się płodu na działanie metylortęci.
Wyniki pokazały, że spożycie ryb i owoców morza wzrosło we wszystkich krajach i we wszystkich kategoriach badanych gatunków, niezależnie od tego, czy w danym kraju zaktualizowano lokalne zalecenia dietetyczne. Około 60 % respondentów zadeklarowało regularne spożywanie ryb, a około jedna trzecia tych osób sięgała po gatunki o najwyższych dopuszczalnych poziomach rtęci przynajmniej trzy razy w tygodniu.
Rtęć w rybach – jak to działa i dlaczego jest ważna
Rtęć to metal ciężki, który trafia do środowiska głównie w postaci metylortęci poprzez działalność człowieka i procesy naturalne. W środowisku wodnym ulega ona bioakumulacji w organizmach wodnych oraz biomagnifikacji w łańcuchu troficznym, co oznacza, że im wyżej w łańcuchu pokarmowym znajduje się gatunek, tym więcej tej substancji może zawierać jego mięso. Stąd też duże drapieżniki, takie jak rekin, miecznik czy tuńczyk, wykazują wyższe stężenia rtęci niż ryby mniejsze i niżej usytuowane w łańcuchu pokarmowym.
Metylortęć przenika łatwo do organizmu ludzkiego i kumuluje się, szczególnie wpływając na rozwój układu nerwowego u płodu i małych dzieci. Zapewnienie odpowiedniej równowagi między korzyściami z jedzenia ryb (np. dostarczaniem kwasów tłuszczowych omega-3) a ograniczaniem narażenia na rtęć to kluczowy element zaleceń zdrowotnych.
Zalecenia dietetyczne i ich odbiór przez konsumentów
Większość krajów UE zaleca spożywanie 1–2 porcji ryb o wyższych limitach rtęci (np. predatory fish o maksymalnej zawartości 1.0 mg/kg) lub 3–4 porcji gatunków o niższych limitach (0.5-0.3 mg/kg) tygodniowo. Kobiety w ciąży są często instruowane, aby zastąpić spożycie dużych ryb drapieżnych mniejszymi gatunkami, które mają niższe stężenia rtęci.
Tego typu zalecenia opierają się również na wcześniejszych ocenach naukowych dotyczących ryzyka i korzyści z jedzenia ryb – dane epidemiologiczne wskazują, że umiarkowane spożycie ryb (np. jedna do czterech porcji tygodniowo) może wiązać się z lepszym rozwojem funkcji poznawczych u dzieci i mniejszym ryzykiem chorób sercowo-naczyniowych u dorosłych, przy jednoczesnym ograniczeniu nadmiernej ekspozycji na metylortęć.
Mimo to świadomość konsumentów na temat obecności zanieczyszczeń chemicznych, w tym rtęci, pozostaje ogólnie niska. Chociaż rtęć była najczęściej rozpoznawanym kontaminantem spośród przebadanych substancji, wiedza o związanym z nią ryzyku i o tym, jak stosować porady dietetyczne, była ograniczona. Nawet w grupie kobiet w ciąży świadomość zaleceń była jedynie umiarkowana, a zmiany w zachowaniach żywieniowych wskutek znajomości porad były stosunkowo niewielkie.
Czynniki kształtujące wybory konsumentów
Badanie wskazało, że na decyzje konsumentów wpływają nie tylko porady żywieniowe, ale także inne czynniki, takie jak smak, cena i ogólna dbałość o zdrowie. W rezultacie nawet osoby, które deklarowały świadomość zaleceń dotyczących rtęci, często kierowały się preferencjami smakowymi lub innymi determinantami przy wyborze produktów.
Różnice między krajami i grupami demograficznymi sugerują, że strategie komunikacji i edukacji zdrowotnej powinny być dostosowane lokalnie, aby lepiej dotrzeć do różnych segmentów społeczeństwa.
Wnioski dla zdrowia publicznego
Wyniki badań EFSA dostarczają cennych informacji dla władz krajowych i instytucji publicznych odpowiedzialnych za zdrowie oraz komunikację ryzyka. Pomimo pozytywnych trendów w spożyciu ryb, istnieje potrzeba dalszego zwiększania świadomości na temat obecności rtęci i właściwego stosowania zaleceń dietetycznych. Wiedza o potencjalnych zagrożeniach i korzyściach powinna być przekazywana w sposób zrozumiały i praktyczny, tak aby konsumenci mogli podejmować świadome decyzje, które maksymalizują korzyści zdrowotne płynące z jedzenia ryb, jednocześnie minimalizując niepożądane narażenie na metylortęć.
