Współczesne rolnictwo i ogrodnictwo coraz częściej sięga po substancje, które nie są klasycznymi środkami ochrony roślin, ale w istotny sposób wpływają na fizjologię i jakość plonu. Do tej grupy należy etefon (kwas 2-chloroetylofosfonowy), który jest zaliczany do systemicznych regulatorów wzrostu. Jego szczególna rola polega na tym, że jest łatwo przyswajalny przez roślinę i po aplikacji uwalnia etylen, naturalny fitohormon. Etylen wpływa na szereg procesów fizjologicznych roślin, w tym przede wszystkim dojrzewanie owoców.

Dzięki temu etefon znalazł szerokie zastosowanie w produkcji warzyw i owoców, zwłaszcza tam, gdzie kluczowe znaczenie ma wyrównane i przyspieszone dojrzewanie plonu. Szczególnie istotne okazuje się to w przypadku takich gatunków (m.in. pomidor i papryka), w których jednorodny kolor i stopień dojrzałości są nie tylko wymogiem rynku, ale również elementem skutecznej ochrony przed stratami powodowanymi przez choroby.

Etefon został zarejestrowany w wielu krajach do stosowania w różnych uprawach, takich jak owoce, warzywa, zboża, a także rośliny oleiste.

Mechanizm działania etefonu

Etefon jest dobrze rozpuszczalnym w wodzie związkiem, który po wniknięciu do tkanek roślinnych ulega rozkładowi z wydzieleniem: etylenu, kwasu fosforowego i chlorków. Spośród nich najważniejszy jest etylen, ponieważ pełni rolę naturalnego regulatora wzrostu.

Funkcje etylenu jako fitohormonu w roślinach są wielokierunkowe, m.in.:

• inicjuje i przyspiesza proces dojrzewania owoców,
• pobudza procesy starzenia się i opadania liści,
• reguluje procesy kiełkowania i kwitnienia,
• wpływa na reakcje roślin wobec stresów środowiskowych (np. suszy, zasolenia, infekcji patogenów).

W praktyce oznacza to, że aplikacja etefonu pozwala sterować niektórymi procesami fizjologicznymi, które w naturalnych warunkach zachodziłyby wolniej lub nierównomiernie.

Zastosowanie etefonu w uprawach owocowo-warzywnych

Wykorzystanie etefonu w uprawach owocowo-warzywnych przynosi widoczne korzyści, przede wszystkim w przyspieszaniu i ujednolicaniu dojrzewania owoców. Dzięki temu rozwiązaniu producenci mogą osiągnąć następujące efekty:

• Równomierny plon – owoce dojrzewają w zbliżonym tempie, co pozwala na jednorazowy zbiór. Jest to szczególnie korzystne dla gospodarstw skoncentrowanych na dostawach surowca do zakładów przetwórczych, gdzie wymagana jest spójność jakościowa produktu.
• Podniesiona wartość handlowa – jednolity kolor owoców (np. intensywna czerwień pomidorów czy papryki) zwiększa ich atrakcyjność dla klientów, co pozytywnie wpływa na ich cenę rynkową.
• Ograniczenie strat – krótszy czas dojrzewania zmniejsza ryzyko porażenia owoców przez patogeny, m.in. takie jak Botrytis cinerea (szara pleśń) czy Alternaria spp. W praktyce oznacza to mniejszą konieczność stosowania fungicydów i obniżenie strat w trakcie przechowywania.
• Sprawniejszy zbiór – wyrównana dojrzałość owoców pozwala na efektywniejszą organizację procesu zbioru, co przekłada się na niższe koszty pracy.

Zastosowania etefonu w uprawie zbóż

Owoce i warzywa niewątpliwie należą do głównych obszarów stosowania etefonu, jednak substancja ta odgrywa również znaczącą rolę w uprawie zbóż. Ze względu na niekorzystne warunki atmosferyczne, które często występują w okresie, gdy zboża wypuszczają kłosy, rośliny są narażone na przewracanie się i przyginanie źdźbeł do ziemi, co prowadzi do istotnych strat w plonie.

W późniejszych fazach wzrostu i rozwoju zbóż dominują przede wszystkim auksyny. Stymulują one intensywny wzrost pędu głównego, jednocześnie hamując rozwój pędów bocznych. Wysokie stężenie tych hormonów może także negatywnie wpływać na rozwój systemu korzeniowego.

Etefon jest substancją stosowaną w uprawie zbóż zdolną regulować działanie auksyn. Liczne badania oraz doświadczenia potwierdzają jego wielowymiarowe korzyści.

Hamując produkcję i transport auksyn, etefon wspiera rozwój pędów bocznych oraz pobudza rozrost korzeni przybyszowych. Dodatkową zaletą tej substancji jest jej zdolność do szybkiego i efektywnego zatrzymania wzrostu źdźbeł w najbardziej intensywnym okresie ich wydłużania.

Efektem zastosowania etefonu jest lekkie zdrewnienie tkanek, które prowadzi do ich usztywnienia oraz mechanicznego wzmocnienia źdźbeł. Krótsze i stabilniejsze źdźbła przyczyniają się do lepszego transportu składników pokarmowych oraz wody do kłosa, co przekłada się na efektywniejsze wykorzystanie zasobów.

Etefon a aspekt ochrony roślin

Etefon nie jest klasycznym środkiem ochrony roślin, ponieważ nie działa bezpośrednio na grzyby, bakterie czy owady. Jego rola polega głównie na pośrednim wspieraniu ochrony poprzez skracanie okresu, w którym owoce pozostają podatne na infekcje.

Przyspieszenie dojrzewania dzięki etefonowi sprawia, że owoce szybciej osiągają dojrzałość zbiorczą i mogą być zebrane przed atakiem patogenów.

W ten sposób etefon można traktować jako element zintegrowanej ochrony roślin, wspomagający działanie klasycznych fungicydów i poprawiający ogólną efektywność produkcji.

Bezpieczeństwo i ograniczenia stosowania

Jak każdy regulator wzrostu, etefon wymaga precyzyjnego dawkowania. Zbyt wysokie dawki mogą wywołać niepożądane skutki, takie jak przedwczesne opadanie owoców, pogorszenie ich jakości czy przyspieszone starzenie się roślin.

Zgodnie z przepisami Unii Europejskiej etefon jest zarejestrowany jako regulator wzrostu, a jego stosowanie wiąże się z koniecznością przestrzegania okresów karencji i dopuszczalnych poziomów pozostałości w plonie. W praktyce oznacza to, że rolnicy muszą stosować go zgodnie z etykietą rejestracyjną, a aplikacje powinny być wykonywane w odpowiednich fazach rozwojowych roślin.

Etefon – planowane zmiany legislacyjne

Kiedy Unia Europejska odnowiła zatwierdzenie dla etefonu (Rozporządzenie Wykonawcze Komisji (UE) 2023/2591), Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA) zalecił obniżenie dopuszczalnego dziennego spożycia (ADI) dla tej substancji. W oparciu obniżone ADI w 2024 r. EFSA dokonała przeglądu wszystkich najwyższych dopuszczalnych poziomów (NDP) dla etefonu.

Komisja Europejska skonsultowała się również z laboratoriami referencyjnymi UE ds. pozostałości pestycydów w sprawie potrzeby dostosowania niektórych granic oznaczalności. Laboratoria te zaproponowały limity oznaczalności dla etefonu specyficzne dla danego produktu, które są osiągalne analitycznie, zapewniając zgodność z aktualizowanymi normami bezpieczeństwa i monitorowania.

Unia Europejska od stycznia 2026 r. planuje wprowadzenie nowych najwyższych dopuszczalnych poziomów pozostałości etefonu w wielu produktach.

19 września tego roku do Rady Unii Europejskiej wpłynął draft rozporządzenia zmieniającego załączniki II i V do rozporządzenia (WE) nr 396/2005 Parlamentu Europejskiego i Rady w odniesieniu do najwyższych dopuszczalnych poziomów pozostałości dimoksystrobiny, etefonu i propamokarbu w określonych produktach lub na ich powierzchni.

Komisja Europejska poinformowała Komitet ds. Środków Sanitarnych i Fitosanitarnych Światowej Organizacji Handlu (WTO SPS) o zamiarze zmiany najwyższych dopuszczalnych poziomów pozostałości  etefonu (G/SPS/N/EU/801).

Zmienione NDP będą miały szczególny wpływ na eksporterów borówek, dla których NDP zostaną obniżone do granicy oznaczalności.

W dniu 23 czerwca 2025 r. Komisja Europejska opublikowała sprostowanie, w którym stwierdziła, że ​​NDP dla etefonu w orzechach (z wyjątkiem orzechów laskowych i włoskich) również zostają obniżone do granicy oznaczalności.

Zaproponowano również obniżenie NDP dla jabłek, ananasów, żyta i pszenicy. Natomiast NDP dla jęczmienia zostanie podwyższony.

Planowane zmiany najwyższych dopuszczalnych poziomów pozostałości etefonu w produktach żywnościowych (źródło: www.agrinfo.eu)

Orzechy z drzew orzechowych

• Produkty: migdały, orzechy brazylijskie, orzechy nerkowca, kasztany jadalne, orzechy kokosowe, orzechy makadamii, orzechy pekan, orzeszki piniowe, orzeszki pistacjowe

• Obowiązujący NDP dla Etefonu (mg/kg): 0,1

• Planowany NDP dla Etefonu (mg/kg): 0,02*

Owoce ziarnkowe

• Produkty: jabłka

• Obowiązujący NDP dla Etefonu (mg/kg): 0,8

• Planowany NDP dla Etefonu (mg/kg): 0,7

Owoce jagodowe i drobne owoce

• Produkty: borówki amerykańskie

• Obowiązujący NDP dla Etefonu (mg/kg): 20

• Planowany NDP dla Etefonu (mg/kg): 0,01*

Owoce różne

• Produkty: ananasy

• Obowiązujący NDP dla Etefonu (mg/kg): 2

• Planowany NDP dla Etefonu (mg/kg): 1,5

Zboża

• Produkty: jęczmień

• Obowiązujący NDP dla Etefonu (mg/kg): 1

• Planowany NDP dla Etefonu (mg/kg): 1,5
  
  

• Produkty: żyto

• Obowiązujący NDP dla Etefonu (mg/kg): 1

• Planowany NDP dla Etefonu (mg/kg): 0,8
  
  

• Produkty: pszenica

• Obowiązujący NDP dla Etefonu (mg/kg): 1

• Planowany NDP dla Etefonu (mg/kg): 0,5
  
  

*Granica oznaczalności

Dostawcy jabłek, ananasów, żyta i pszenicy powinni dokonać przeglądu obecnego stosowania etefonu i ocenić czy konieczne będą jakiekolwiek zmiany w obowiązujących dobrych praktykach rolniczych, aby zapewnić zgodność z nowymi najwyższymi dopuszczalnymi poziomami pozostałości. W przypadku dostawców borówek oraz orzechów szczególnie istotne jest przeprowadzenie oceny obecnego wykorzystania etefonu i rozważenie potencjalnych alternatywnych rozwiązań, w oczekiwaniu na zmiany NDP.

Ponadto UE proponuje również obniżenie granicy oznaczalności dla szerokiej gamy produktów:

- dla owoców, warzyw, zbóż, roślin cukrowych i produktów zwierzęcych z 0,05 do 0,02 lub 0,01 mg/kg,
- dla nasion oleistych, owoców oleistych, herbat, kawy, kakao i przypraw z 0,1 do 0,05 mg/kg.

Podsumowanie

Etefon stanowi ważne narzędzie w nowoczesnej produkcji warzyw i owoców. Jako regulator wzrostu działa poprzez uwalnianie etylenu, który przyspiesza i wyrównuje dojrzewanie owoców, poprawia ich jakość handlową i ułatwia organizację zbioru. Ponadto jest promotorem fitohormonu, który powoduje skrócenie i usztywnienie źdźbeł zbóż, co zapobiega wyleganiu łanu. Przekłada się to nie tylko na korzyści ekonomiczne, ale także na lepszą ochronę roślin przed stratami spowodowanymi chorobami.

Choć nie jest typowym pestycydem, jego znaczenie w praktyce rolniczej pokazuje, że regulacja procesów fizjologicznych roślin może być równie ważna jak ochrona chemiczna. Właściwie stosowany etefon staje się zatem cennym elementem zrównoważonego systemu produkcji rolnej i ogrodniczej.

W laboratorium Hamilton UO-Technologia wykonujemy badania pozostałości etefonu w owocach, warzywach oraz zbożach, a stosowana przez nas metoda badawcza charakteryzuje się granicą oznaczalności, która odpowiada zarówno obecnym wymogom, jak i przyszłym bardziej restrykcyjnym normom.

Słowa kluczowe: