EFSA identyfikuje luki w danych dla oceny ryzyka chemicznego. Nowe wyzwania dla branży spożywczej i opakowaniowej

Europejski system bezpieczeństwa żywności stoi dziś przed rosnącą presją związaną z coraz większą liczbą substancji chemicznych obecnych w środowisku, łańcuchu żywnościowym i materiałach mających kontakt z żywnością. Najnowszy raport przygotowany na zlecenie EFSA pt. „Monitoring and surveillance data for chemical risk assessment needs in EFSA: exploring available sources” wskazuje, że choć w Europie funkcjonują setki źródeł danych, system nadal cierpi na poważne braki informacyjne, które utrudniają prowadzenie nowoczesnej, zintegrowanej oceny ryzyka w podejściu One Health.

Dokument identyfikuje kluczowe luki w danych dotyczących ośmiu grup chemicznych, w tym pestycydów, zanieczyszczeń środowiskowych, dodatków do żywności, enzymów spożywczych, materiałów do kontaktu z żywnością, dodatków paszowych i zanieczyszczeń procesowych. Wnioski raportu mają bezpośrednie znaczenie dla producentów żywności, sektora opakowaniowego oraz dostawców surowców.

44 luki w danych, 21 o najwyższym priorytecie

W ramach projektu przeanalizowano publikacje EFSA z lat 2015–2024, literaturę naukową oraz przeprowadzono ankietę wśród jednostek naukowych Urzędu. Zidentyfikowano 86 wstępnych luk w danych, które po konsolidacji ograniczono do 44, a następnie wyłoniono 21 o najwyższym znaczeniu przekrojowym.

Do najistotniejszych braków należą przede wszystkim niedostateczne dane dotyczące występowania substancji chemicznych w żywności przetworzonej, brak informacji o metabolitach i produktach degradacji, ograniczone dane z zakresu biomonitoringu ludzi, niewystarczające uwzględnianie narażenia łącznego na wiele substancji jednocześnie oraz niedobór danych dotyczących populacji wrażliwych i niedoreprezentowanych.

Dla branży spożywczej szczególnie istotny jest fakt, że luki te nie dotyczą wyłącznie pojedynczych substancji, lecz mają charakter systemowy i obejmują wiele grup chemicznych jednocześnie. Oznacza to rosnące oczekiwania regulacyjne w zakresie jakości, kompletności i interoperacyjności danych dostarczanych przez podmioty rynkowe.

Żywność przetworzona pod lupą

Jednym z najbardziej krytycznych obszarów wskazanych w raporcie jest brak szczegółowych danych dotyczących poziomów substancji chemicznych w żywności przetworzonej. Dotychczas monitoring koncentrował się w dużej mierze na surowcach rolnych, podczas gdy procesy technologiczne mogą prowadzić do powstawania nowych zanieczyszczeń lub zmiany profilu pozostałości.

Dla producentów oznacza to potencjalną konieczność rozszerzenia badań wewnętrznych o dodatkowe analizy produktów końcowych, zwłaszcza w kontekście zanieczyszczeń procesowych oraz substancji powstających w wyniku reakcji chemicznych podczas obróbki cieplnej czy długiego przechowywania.

Metabolity, produkty degradacji i substancje „nieintencjonalne”

Raport podkreśla również niedobór danych dotyczących metabolitów oraz produktów degradacji, zarówno w żywności, jak i w środowisku. Problem ten ma szczególne znaczenie dla sektora opakowaniowego, gdzie substancje nieintencjonalnie dodane (NIAS) oraz produkty rozpadu materiałów mogą migrować do żywności.

W praktyce może to oznaczać zwiększone zainteresowanie regulatorów nie tylko substancjami pierwotnie dopuszczonymi do stosowania, ale także ich pochodnymi oraz produktami transformacji. Konieczne może stać się bardziej zaawansowane modelowanie migracji oraz rozszerzone badania stabilności materiałów.

Narażenie łączne i podejście One Health

EFSA zwraca uwagę, że rzeczywiste narażenie konsumentów ma charakter wielokrotny i obejmuje jednoczesny kontakt z wieloma substancjami chemicznymi. Tymczasem dostępne dane często pozwalają jedynie na ocenę pojedynczych związków.

Brakuje zintegrowanych zbiorów danych łączących informacje z zakresu zdrowia ludzi, zwierząt i środowiska. Utrudnia to operacjonalizację podejścia One Health, które zakłada analizę wzajemnych powiązań między tymi obszarami. Dla branży oznacza to rosnące znaczenie danych środowiskowych oraz danych dotyczących łańcucha paszowego, zwłaszcza w kontekście produktów pochodzenia zwierzęcego.

230 źródeł danych, ale tylko połowa spełnia kryteria

W trakcie projektu przeanalizowano niemal 67 tys. publikacji naukowych i skontaktowano się z ponad 170 interesariuszami. Ostatecznie zidentyfikowano 230 unikalnych źródeł danych, z czego jedynie 114 spełniało przyjęte kryteria kwalifikacyjne.

Najlepiej reprezentowane były dane dotyczące pestycydów i zanieczyszczeń środowiskowych. Największe braki stwierdzono natomiast w obszarze enzymów spożywczych oraz dodatków paszowych. Raport wskazuje również na fragmentację danych, duplikację zbiorów oraz brak harmonizacji formatów, co ogranicza ich użyteczność w ocenie ryzyka.

Problemem pozostaje także ograniczony dostęp do danych prywatnych, w tym danych generowanych przez przemysł. EFSA wyraźnie sygnalizuje potrzebę stworzenia mechanizmów bezpiecznego i kontrolowanego udostępniania takich informacji.

Standaryzacja, FAIR i wspólna platforma danych

Wśród rekomendacji znalazło się promowanie generowania nowych danych w obszarach niedoreprezentowanych, harmonizacja standardów raportowania zgodnie z zasadami FAIR (Findable, Accessible, Interoperable, Reusable) oraz rozwój wspólnej unijnej platformy danych chemicznych - EU Common Data Platform for Chemicals.

Do czasu jej pełnego uruchomienia sugerowane jest korzystanie z istniejących rozwiązań, takich jak IPCHEM. W praktyce oznacza to, że dane dostarczane przez przedsiębiorców będą w coraz większym stopniu oceniane pod kątem interoperacyjności, struktury i możliwości ponownego wykorzystania.

Co to oznacza dla branży?

Wnioski raportu jasno wskazują, że przyszłość oceny ryzyka chemicznego w UE będzie opierać się na bardziej zintegrowanych, przekrojowych i cyfrowo ustandaryzowanych danych. Dla producentów żywności i opakowań oznacza to konieczność inwestowania nie tylko w badania laboratoryjne, ale również w zarządzanie danymi, ich jakość oraz zgodność ze wspólnymi standardami.

Rosnące znaczenie narażenia łącznego, metabolitów, produktów degradacji oraz żywności przetworzonej może w nadchodzących latach przełożyć się na nowe wymagania regulacyjne i rozszerzony zakres dokumentacji technicznej.

Raport EFSA stanowi wyraźny sygnał, że bezpieczeństwo chemiczne w łańcuchu żywnościowym wchodzi w nową fazę opartą na integracji danych, współpracy międzysektorowej i podejściu One Health, które będzie coraz silniej wpływać na funkcjonowanie rynku spożywczego i opakowaniowego w Unii Europejskiej.

Źródło: https://efsa.onlinelibrary.wiley.com/doi/epdf/10.2903/sp.efsa.2026.EN-9937

​Zainspiruj się najlepszymi praktykami i przygotuj firmę na wyzwania przyszłości! Jeśli raport EFSA pokazuje, że branża spożywcza i opakowaniowa stoi przed nowymi wyzwaniami w zakresie danych, migracji substancji i oceny narażenia chemicznego, to Pack4Future to miejsce, gdzie znajdziesz konkretne narzędzia i praktyczne rozwiązania. Dołącz do liderów branży, wymień się doświadczeniami i zdobądź wiedzę, jak skutecznie adaptować się do zmian regulacyjnych i technologicznych. Zarejestruj się już dziś i bądź gotowy na transformację rynku!