Bezpieczne opakowanie czy ukryte ryzyko? Stan i przyszłość unijnych regulacji dotyczących materiałów do kontaktu z żywnością

Nowy briefing opracowany przez European Parliamentary Research Service przedstawia aktualny stan prawny dotyczący materiałów i wyrobów przeznaczonych do kontaktu z żywnością (food contact materials, FCM) w Unii Europejskiej, wskazując zarówno osiągnięcia regulacyjne, jak i poważne luki systemowe.

FCM obejmują wszystkie materiały, które wchodzą w fizyczny kontakt z żywnością na każdym etapie jej cyklu życia - od produkcji i przetwarzania, przez pakowanie i magazynowanie, po przygotowanie i konsumpcję. Oznacza to nie tylko opakowania, lecz także urządzenia produkcyjne, pojemniki transportowe, naczynia kuchenne czy sztućce.

Materiały te mogą zawierać tysiące substancji chemicznych, z których część ma zdolność migracji do żywności, szczególnie w warunkach podwyższonej temperatury, długiego czasu kontaktu lub dużej powierzchni styku. W UE autoryzowano ponad 8 tys. substancji do stosowania w FCM, a globalnie potencjalnie używa się ich ponad 12 tys. Przykład typowego kubeczka na jogurt wykonanego z polistyrenu, zadrukowanego farbami, zamkniętego aluminiową pokrywką z powłoką i przytwierdzonego przy użyciu klejów pokazuje złożoność chemiczną nawet prostego opakowania.

Rys. 1. Źródło EPRS visualisation, 2026

Coraz liczniejsze dowody naukowe wskazują, że migracja chemikaliów z materiałów opakowaniowych do żywności jest zjawiskiem powszechnym. Może to prowadzić do narażenia ludzi na substancje niebezpieczne, w tym zaburzające funkcjonowanie układu hormonalnego, rakotwórcze czy toksyczne dla rozrodczości. Wśród najczęściej przywoływanych przykładów znajdują się ftalany, bisfenole oraz PFAS, z których część mimo udokumentowanych zagrożeń pozostawała lub nadal pozostaje dopuszczona w określonych zastosowaniach.

Substancje zaburzające gospodarkę hormonalną i efekt koktajlu

Szczególną uwagę briefing poświęca substancjom o właściwościach endokrynnie czynnym. Układ hormonalny człowieka działa w oparciu o bardzo niskie stężenia hormonów, dlatego nawet minimalne dawki substancji zaburzających mogą wywoływać istotne skutki biologiczne. W odróżnieniu od klasycznego modelu toksykologicznego, w którym zakłada się liniową zależność dawka-efekt, wiele z tych substancji wykazuje odpowiedzi niemotoniczne, a więc efekty przy niskich dawkach mogą być niekiedy silniejsze niż przy wyższych.

Znaczenie ma również moment ekspozycji. Narażenie w tzw. krytycznych oknach rozwojowych: w życiu płodowym, w okresie niemowlęcym czy w czasie dojrzewania, może prowadzić do nieodwracalnych skutków ujawniających się dopiero po latach. W 2023 r. Endocrine Society w swoim stanowisku wskazało, że nawet niskodawkowa ekspozycja na substancje zaburzające gospodarkę hormonalną może przyczyniać się do rozwoju zaburzeń reprodukcyjnych, nowotworów, cukrzycy czy otyłości.

Problemem systemowym pozostaje tzw. efekt koktajlu, czyli skumulowane narażenie na wiele substancji pochodzących z różnych źródeł. Oceny ryzyka prowadzone obecnie koncentrują się głównie na pojedynczych substancjach i nie obejmują w pełni ekspozycji łącznej ani pochodzącej spoza żywności.

Ramy prawne Unii Europejskiej

Podstawą unijnego systemu regulacyjnego rozporządzenie (WE) nr 1935/2004 w sprawie materiałów i wyrobów przeznaczonych do kontaktu z żywnością, które ustanawia ogólne wymogi bezpieczeństwa i znakowania dla wszystkich materiałów przeznaczonych do kontaktu z żywnością. Zgodnie z nim materiały te nie mogą przenosić do żywności składników w ilościach mogących stanowić zagrożenie dla zdrowia, powodować niedopuszczalne zmiany składu ani pogarszać właściwości organoleptycznych produktów.

Rozporządzenie to jest uzupełnione przez rozporządzenie Komisji (WE) nr 2023/2006 z dnia 22 grudnia 2006 r. w sprawie GMP, które nakłada obowiązek wdrożenia systemów zapewnienia i kontroli jakości na wszystkich etapach wytwarzania FCM, z wyjątkiem produkcji substancji wyjściowych.

W załączniku do rozporządzenia ramowego wymieniono 17 grup materiałów, które mogą zostać objęte szczegółowymi środkami harmonizacyjnymi. Do tej pory przyjęto takie środki jedynie dla czterech kategorii: tworzyw sztucznych, ceramiki, folii z regenerowanej celulozy oraz materiałów aktywnych i inteligentnych. Pozostałe, w tym papier i tektura, farby drukarskie, powłoki, guma czy metal, pozostają poza pełną harmonizacją na poziomie UE.

Chcesz wiedzieć, jak te zmiany wpłyną na Twoją firmę?

Europejskie regulacje dotyczące materiałów do kontaktu z żywnością wchodzą w etap redefinicji – zarówno pod kątem bezpieczeństwa chemicznego, jak i wymogów środowiskowych. Dla firm z sektora spożywczego oznacza to konieczność aktualizacji strategii compliance, oceny dostawców i dokumentacji.

Już 11-12 marca podczas Pack4Future – Forum i Warsztaty Managerskie FoodFakty eksperci przeanalizują praktyczne konsekwencje zmian w regulacjach dotyczących materiałów do kontaktu z żywnością, w tym wpływ PPWR i nadchodzących rewizji przepisów FCM na producentów i dystrybutorów.
Sprawdź, jak przygotować organizację na nadchodzące zmiany, zobacz program i zarejestruj się!

Tworzywa sztuczne i system listy pozytywnej

Najbardziej rozwinięte regulacje dotyczą tworzyw sztucznych objęte są rozporządzeniem Komisji (UE) nr 10/2011 z dnia 14 stycznia 2011 r. w sprawie materiałów i wyrobów z tworzyw sztucznych przeznaczonych do kontaktu z żywnością. Akt ten ustanawia unijną listę dozwolonych monomerów, dodatków i innych substancji wyjściowych oraz określa szczegółowe limity migracji. Wprowadzono ogólny limit migracji wynoszący 10 mg/dm² powierzchni kontaktu z żywnością, a w przypadku żywności dla niemowląt i małych dzieci – 60 mg/kg produktu.

Dla wielu substancji określono również indywidualne limity migracji, ustalone na podstawie oceny toksykologicznej prowadzonej przez European Food Safety Authority. Testy migracyjne prowadzi się zazwyczaj z użyciem tzw. symulantów żywności w warunkach odpowiadających przewidywanemu użytkowaniu.

Jednocześnie regulacja przewiduje koncepcję bariery funkcjonalnej, pozwalającej na stosowanie niektórych substancji pod warunkiem, że ich migracja nie przekracza 0,01 mg/kg i że nie są one klasyfikowane jako rakotwórcze, mutagenne ani toksyczne dla rozrodczości.

Recykling tworzyw sztucznych

Szczególne zasady dotyczą recyklatów, które objęto rozporządzeniem Komisji (UE) 2022/1616. Akt ten wprowadza system autoryzacji technologii recyklingu, rejestr zakładów oraz wymogi dokumentacyjne. Recykling musi zapewniać bezpieczeństwo mikrobiologiczne i chemiczne, a procesy podlegają ocenie EFSA oraz decyzji Komisji. Przewidziano również procedury dla nowych technologii, wraz z obowiązkiem raportowania poziomów zanieczyszczeń.

Ceramika, celuloza i materiały aktywne

Wyroby ceramiczne regulowane są przez Dyrektywą Rady 84/500/EWG, która określa limity migracji ołowiu i kadmu. W świetle nowych danych naukowych Komisja prowadzi prace nad ich zaostrzeniem oraz nad wprowadzeniem limitów dla kolejnych metali, takich jak aluminium, arsen czy nikiel.

Folie z regenerowanej celulozy objęte są Dyrektywą Komisji 2007/42/WE, która ustanawia listę dozwolonych substancji i ograniczenia dotyczące plastyfikatorów. Materiały aktywne i inteligentne reguluje Rozporządzenie Komisji (WE) nr 450/2009, obejmując m.in. systemy pochłaniające tlen czy uwalniające substancje konserwujące oraz wskaźniki świeżości.

Zakaz bisfenolu A i ograniczenia dla PFAS

Przełomowym krokiem było przyjęcie Rozporządzenia Komisji (UE) 2024/3190 z dnia 19 grudnia 2024 r., które wprowadziło zakaz stosowania bisfenolu A w materiałach do kontaktu z żywnością. Decyzja ta była konsekwencją opinii EFSA z 2023 r., w której drastycznie obniżono tolerowane dzienne pobranie BPA - aż 20 000-krotnie w stosunku do poprzedniej wartości. Nowe przepisy obowiązują od stycznia 2025 r., przy czym dla części opakowań jednorazowych przewidziano okresy przejściowe do 2026 i 2028 r.

Równolegle w lutym 2025 r. weszło w życie Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2025/40 z dnia 19 grudnia 2024 r., znane jako PPWR, które wprowadza zakaz stosowania PFAS w opakowaniach do kontaktu z żywnością, z określonymi limitami stężeń, obowiązujący od sierpnia 2026 r.

Substancje nieintencjonalnie dodane i egzekwowanie prawa

Jednym z najpoważniejszych wyzwań są tzw. NIAS, czyli substancje nieintencjonalnie dodane - zanieczyszczenia, produkty reakcji i degradacji, które mogą stanowić znaczną część migrujących związków, a często nie są w pełni zidentyfikowane. Badania wskazują, że w niektórych przypadkach mogą one dominować w ogólnej puli substancji uwalnianych z opakowań.

Raport roczny za 2024 r. dotyczący systemu wczesnego ostrzegania w łańcuchu rolno-spożywczym wykazał 257 powiadomień dotyczących FCM, z czego 70% dotyczyło potencjalnego zagrożenia dla zdrowia, a połowa - migracji substancji.

Fragmentacja regulacyjna i ocena Komisji

W 2022 r. Komisja Europejska opublikowała ewaluację ram prawnych FCM, wskazując, że system jest tylko częściowo skuteczny. O ile regulacje dotyczące tworzyw sztucznych zapewniają względną pewność prawa, o tyle brak harmonizacji dla innych materiałów prowadzi do rozdrobnienia przepisów, odmiennych podejść krajowych i wielokrotnych testów. Wskazano również na niewystarczającą kontrolę NIAS, braki w dokumentacji łańcucha dostaw, ograniczoną uwagę wobec grup wrażliwych oraz niedostosowanie do nowych materiałów, takich jak tworzywa biooparte czy nanomateriały.

Rola Parlamentu Europejskiego i oczekiwania społeczne

Parlament Europejski odegrał istotną rolę w zaostrzeniu przepisów, postulując zakaz BPA oraz PFAS w opakowaniach do żywności. Choć zakaz BPA przyjęto ostatecznie w drodze odrębnego rozporządzenia Komisji, Parlament skorzystał z przysługujących mu uprawnień kontrolnych i poparł nowe przepisy.

Konsultacje publiczne z 2023 r. wykazały szerokie poparcie obywateli i interesariuszy dla pełnej rewizji przepisów. Oczekuje się ujednolicenia standardów bezpieczeństwa, wprowadzenia spójnej ścieżki autoryzacyjnej dla wszystkich materiałów, wzmocnienia nadzoru rynkowego oraz większej przejrzystości procesów decyzyjnych. W kontekście rosnącej świadomości ekologicznej i zdrowotnej, polityka dotycząca FCM postrzegana jest jako kluczowy element budowy bezpiecznego, zrównoważonego systemu żywnościowego w Unii Europejskiej.

Źródło: https://www.europarl.europa.eu/RegData/etudes/BRIE/2026/782669/EPRS_BRI(2026)782669_EN.pdf​