Raport EFSA 2024 z kontroli zawartości pestycydów w żywności

Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA) przygotował raport, aby podsumować urzędowe kontrole pozostałości pestycydów w żywności prowadzone w państwach Unii Europejskiej, Islandii i Norwegii. Dokument pokazuje, czy żywność dostępna na rynku mieściła się w najwyższych dopuszczalnych poziomach pozostałości (MRL) oraz czy stwierdzone poziomy mogły mieć znaczenie dla zdrowia konsumentów. Raport ma także pomóc w planowaniu przyszłych programów monitoringu i wyborze produktów oraz substancji, które powinny być traktowane priorytetowo.

Analizowane dane

Raport obejmuje trzy główne punkty kontroli. Pierwszy to unijny program skoordynowany (EU MACP), w którym losowo pobiera się próbki wybranych, często spożywanych produktów. Drugi to krajowe programy monitoringu (MANCP), projektowane przez poszczególne państwa na podstawie ryzyka. Trzeci to program czasowo zwiększonych kontroli importu, dotyczący wybranych produktów z państw trzecich, dla których ryzyko niezgodności jest wyższe.

Rys.1. Ogólna procedura stosowana do probabilistycznego oszacowania narażenia na poszczególne substancje (źródło: EFSA)

Wyniki badań kontrolnych

W unijnym programie skoordynowanym przebadano 9842 próbki z 12 grup żywności. Były to bakłażany, banany, brokuły, grzyby uprawne, grejpfruty, melony, papryka słodka, winogrona stołowe, oliwa z oliwek virgin, pszenica, tłuszcz wołowy i jaja kurze. Łącznie 97,6% próbek mieściło się w limitach prawnych. Przekroczenia MRL stwierdzono  w 2,4% próbek, natomiast po uwzględnieniu niepewności pomiaru 1,2% próbek uznano za niezgodne.
Wyniki nie wskazują na gwałtowne pogorszenie sytuacji, ale pokazują kilka trendów wymagających uwagi. W unijnym programie skoordynowanym ogólny odsetek przekroczeń MRL wzrósł z 1,4% w 2018 roku do 2,1% w 2021 roku i 2,4% w 2024 roku. Największe wzrosty widać w papryce słodkiej, winogronach stołowych, brokułach, oliwie z oliwek virgin, bakłażanach i jajach kurzych. Dla grejpfrutów poziom przekroczeń w 2024 roku nadal był podwyższony, ale niższy niż w 2021 roku, kiedy wysokie wyniki wiązano z grejpfrutami pochodzącymi z Turcji.

W unijnym programie skoordynowanym najczęściej więcej niż jedną pozostałość pestycydu wykrywano w winogronach stołowych, grejpfrutach i bananach, odpowiednio 78%, 73,5% i 66,1%. Raport opisuje również próbkę papryki słodkiej z Turcji, w której oznaczono 17 różnych pestycydów, choć wyniki mieściły się w zakresach dopuszczalności. W szerszych danych, z programów krajowych, najwyższy odsetek próbek niezgodnych wśród produktów z państw trzecich dotyczył Turcji i wyniósł 14,8%, głównie w granatach, cytrynach i pomidorach.

Dlaczego import jest osobnym obszarem ryzyka?

Program czasowo zwiększonych kontroli importu objął 39 433 próbki. W tej grupie 94,5% próbek mieściło się w limitach, ale 5,5% przekroczyło MRL, a 3,6% uznano za niezgodne. Jest to wyższy odsetek niezgodności niż w głównych programach monitoringu. EFSA zaznacza, że są to próbki podejrzane, dlatego analizuje się je osobno i nie uwzględnia w ocenie narażenia konsumentów. Produkty importowane uznane za niezgodne nie zostały dopuszczone do obrotu w Unii Europejskiej.

Substancje problematyczne

Wśród substancji, dla których odsetek przekroczeń MRL wynosił co najmniej 0,5% i zgłoszono minimum 400 próbek, EFSA wskazała tlenek etylenu, chlorany i chloropiryfos. Tlenek etylenu analizowano w 1396 próbkach; przekroczenia MRL wyniosły 0,9%, a niezgodności 0,4%, głównie w papryce sproszkowanej. Chlorany analizowano w 7719 próbkach; przekroczenia MRL wyniosły 0,8%, a niezgodności 0,3%. Raport wyjaśnia, że chlorany nie są używane jako pestycyd, lecz mogą powstawać jako produkt degradacji w procesach sanitacji. Chloropiryfos analizowano w 65 207 próbkach; przekroczenia MRL wyniosły 0,5%, a niezgodności 0,3%. Substancja ta nie jest zatwierdzona w Unii Europejskiej od kwietnia 2020 roku, a mimo to raportowano ją w 90 różnych produktach.

Obraz Polski w raporcie

W Polsce przebadano między innymi 106 próbek papryki, 83 próbki winogron stołowych, 64 próbki brokułów, 62 próbki bakłażanów, 60 próbek melonów, 57 próbek grejpfrutów, 56 próbek pszenicy, 55 próbek grzybów uprawnych, 54 próbki jaj kurzych, 51 próbek oliwy z oliwek virgin i 48 próbek tłuszczu wołowego. Raport wskazuje, że Polska, obok Ukrainy, Indii i Egiptu, była jednym z krajów pochodzenia z najwyższą liczbą wyników dla chloropiryfosu.

Rys.2. Procentowy udział próbek według kraju pobrania (źródło: EFSA)

Ryzyko dla konsumentów związane z wykrytymi pozostałościami pestycydów

EFSA oceniła krótkoterminowe i długoterminowe narażenie konsumentów na pozostałości pestycydów w diecie, obejmując analizą 30 populacji w Unii Europejskiej, w tym dorosłych, dzieci i małe dzieci. Sprawdzono, czy ilość pestycydów, jaką konsumenci mogą pobrać z żywnością, przekracza poziomy uznawane za bezpieczne dla zdrowia. W przypadku większości substancji ryzyko krótkoterminowe i długoterminowe oceniono jako bardzo niskie. Wyjątkiem w ocenie długoterminowej był pirymetanil. EFSA wskazała możliwość przekroczenia poziomu uznawanego za bezpieczny w siedmiu grupach: dzieci w Belgii, Bułgarii, Finlandii i Holandii oraz małe dzieci w Bułgarii, Finlandii i Holandii. Według raportu wynik ten był związany głównie ze spożyciem soku mandarynkowego, przy czym EFSA zaznaczyła, że dla tego produktu brakowało współczynnika przetwarzania, który mógłby doprecyzować ocenę narażenia.

Podsumowanie

Raport EFSA nie daje podstaw do alarmistycznych wniosków, ponieważ zdecydowana większość próbek żywności była zgodna z prawem, a szacowane ryzyko zdrowotne dla konsumentów oceniono jako niskie. Najważniejsze obszary do dalszej pracy to monitoring importu, kontrola substancji niezatwierdzonych lub problemowych, poprawa raportowania kraju pochodzenia oraz utrzymanie odpowiedniego zakresu analiz laboratoryjnych.

Źródło: https://www.efsa.europa.eu/en/efsajournal/pub/10054