Znakowanie produktów nabiałowych znajduje się dziś na styku obowiązków prawnych, oczekiwań konsumentów i działań marketingowych producentów. Nieprawidłowo sformułowana etykieta może stanowić nie tylko naruszenie przepisów, ale również źródło ryzyka wizerunkowego i regulatorowego. Specjaliści Eurofins Polska sp. z o.o. przyglądają się wymaganiom wynikającym z prawa UE oraz praktyce stosowania oświadczeń żywieniowych, zdrowotnych i środowiskowych na etykietach nabiału.

Rola etykiety produktu nabiałowego i podstawy prawne znakowania

Etykiety produktów nabiałowych – takich jak mleko, jogurty, sery czy masło – podlegają szczegółowym regulacjom prawnym. Ich celem jest zapewnienie konsumentowi rzetelnej, czytelnej i niewprowadzającej w błąd informacji o żywności. Kluczowym aktem prawnym jest Rozporządzenie (UE) nr 1169/2011 dotyczące przekazywania konsumentom informacji na temat żywności. Rozporządzenie 1169/2011 określa zestaw informacji, które muszą znaleźć się na etykiecie każdego produktu spożywczego, w tym nabiałowego. Należą do nich:

• Nazwa środka spożywczego - musi być to nazwa prawna lub opisowa (np. „mleko pasteryzowane”, „jogurt naturalny”), a nie nazwa fantazyjna.
• Wykaz składników - w kolejności malejącej według masy. W przypadku sera, masła, fermentowanego mleka i śmietany lub śmietanki, do których nie zostały dodane składniki inne niż przetwory mleczne, enzymy spożywcze i kultury drobnoustrojów niezbędne do produkcji lub, w przypadku sera innego niż ser świeży i ser topiony, sól potrzebna do jego produkcji, nie jest konieczny wykaz składników (zgodnie z art. 19 ust. 1 pkt d) Rozporządzenia).
• Alergeny - muszą być wyróżnione w wykazie składników (np. mleko). Obowiązek ten wynika z art. 21 Rozporządzenia 1169/2011. Nie jest ono wymagane w przypadkach, gdy nazwa środka spożywczego wyraźnie odnosi się do danej substancji lub produktu. W przypadku braku wykazu składników oznaczenie alergenów obejmuje słowo „zawiera”, po którym podana jest nazwa substancji lub produktu wymienionego w załączniku II.
• QUID – ilościowe określenie składników - jeśli składnik jest podkreślany w nazwie lub grafice (np. „jogurt truskawkowy”), należy podać jego procentową zawartość. Wyjątek od tego wymagania stanowią, np. składniki użyte w małych ilościach do celów aromatyczno-smakowych, dla których oznaczenie ilościowe nie jest wymagane (zał. VIII).
• Termin przydatności do spożycia („należy spożyć do”) lub data minimalnej trwałości („najlepiej spożyć przed” lub „najlepiej spożyć przed końcem”). W przypadku środków spożywczych, takich jak fermentowane produkty mleczarskie, które z mikrobiologicznego punktu widzenia szybko się psują i z tego względu już po krótkim czasie mogą stanowić bezpośrednie zagrożenie dla zdrowia ludzkiego, datę minimalnej trwałości zastępuje się terminem przydatności do spożycia. (art. 24 Rozporządzenia).
• Warunki przechowywania i użycia - np. „przechowywać w temperaturze od +2 °C do +6 °C”. W stosownych przypadkach w oznakowaniu należy uwzględnić również warunki przechowywania po otwarciu, np. gdy produkt stanowi kilka porcji.
• Dane producenta lub podmiotu wprowadzającego produkt na rynek lub – jeżeli ten podmiot nie prowadzi działalności w Unii – importer danego środka na rynek Unii.
• Kraj pochodzenia - obowiązkowe m.in. dla mleka i produktów mlecznych, jeśli brak tej informacji mógłby wprowadzać w błąd.
• Zawartość netto.
• Informacja o wartości odżywczej - obowiązkowa tabela wartości odżywczej obejmuje: wartość energetyczną, tłuszcz, kwasy tłuszczowe nasycone, węglowodany, cukry, białko, sól.

Ponadto, wymaga się, aby treści umieszczone na etykiecie nie wprowadzały konsumenta w błąd co do właściwości środka spożywczego, a w szczególności co do jego charakteru, tożsamości, właściwości, składu, ilości, trwałości, kraju lub miejsca pochodzenia, metod wytwarzania lub produkcji.

Oświadczenia żywieniowe i zdrowotne – granice dozwolonej komunikacji

Producenci produktów nabiałowych, aby uatrakcyjnić swój produkt w oczach konsumenta i wyróżnić na tle innych, podobnych produktów często sięgają po różnego typu stwierdzenia umieszczane na etykiecie. Mogą to być oświadczenia żywieniowe, zdrowotne lub teksty marketingowe.

Oświadczenia żywieniowe i zdrowotne są regulowane przez Rozporządzenie 1924/2006. Rozporządzenie to ustanawia, kiedy i jakie oświadczenia mogą być stosowane na etykietach. Do oświadczeń żywieniowych należą, m.in.:

• „wysoka zawartość białka”,
• „źródło wapnia”,
• „niskotłuszczowy”.

„Bez laktozy” – brak regulacji i praktyczne konsekwencje

Producenci stosują również zapis „bez laktozy”. Dotychczas nie ustanowiono na poziomie UE przepisów określających warunki stosowania komunikatów o nieobecności lub zmniejszonej ilości laktozy w żywności ogólnego spożycia. Ze względu na brak regulacji w odniesieniu do maksymalnej zawartości laktozy w produktach znakowanych jako „bezlaktozowe”, należy dla tego typu produktów przyjąć wartość możliwie najniższą i najbezpieczniejszą dla konsumenta, czyli równą granicy oznaczalności metody enzymatycznej uznawanej w tym przypadku za metodę referencyjną. Wartość ta wynosi 0,01% (10 mg laktozy na 100 g produktu).

Oświadczenia żywieniowe mogą być stosowane wyłącznie, jeśli spełniają kryteria określone w rozporządzeniu 1924/2006 (np. „źródło wapnia” – produkt musi zawierać co najmniej 15% RWS na 100 g).

Oświadczenie zdrowotne to np. „wapń jest potrzebny do utrzymania zdrowych kości”. Oświadczenia zdrowotne mogą być stosowane tylko wtedy, gdy znajdują się w unijnym wykazie dopuszczonych oświadczeń.

Zgodnie z rozporządzeniem 1169/2011 i 1924/2006:

• oświadczenia muszą być prawdziwe,
• nie mogą wprowadzać w błąd,
• muszą być poparte dowodami i zgodne z wykazem dopuszczonych oświadczeń.

W praktyce większość dużych producentów stosuje je poprawnie, ale zdarzają się nadużycia, np. sugerowanie korzyści zdrowotnych bez podstawy prawnej (wniosek na podstawie zasad z rozporządzenia 1169/2011 i 1924/2006).

Zgodnie z art. 10 rozporządzenia 1924/2006 odniesienie do ogólnych, nieswoistych korzyści, jakie przynosi dany składnik odżywczy lub dana żywność dla ogólnego dobrego stanu zdrowia i dla związanego ze zdrowiem dobrego samopoczucia może być zamieszczone jedynie w przypadku, gdy towarzyszy mu oświadczenie zdrowotne znajdujące się w wykazach zatwierdzonych oświadczeń zdrowotnych zawartych w rozporządzeniu 432/2012. Co oznacza w praktyce, niedozwolone stosowanie ogólnych haseł typu „Dla zdrowych kości”, „Dobrze wpływa na zdrowie” bez jednoczesnego podania konkretnego zatwierdzonego oświadczenia zdrowotnego dotyczącego danego składnika, a nie do całego produktu np. „jogurtu”.

Ponadto, prawo zakazuje stosowania oświadczeń, które sugerują, że niespożycie danej żywności mogłoby mieć wpływ na zdrowie, które odwołują się do szybkości lub wielkości obniżenia masy ciała, bądź które odwołują się do zaleceń poszczególnych lekarzy lub specjalistów w zakresie zdrowia i innych stowarzyszeń.

Status prawny oświadczeń probiotycznych

Problematyczną kwestią jest również stosowanie określenia „probiotyczny” na produktach mlecznych, które jest uznawane za oświadczenie zdrowotne, podczas gdy żadne oświadczenie zdrowotne dla probiotyków nie zostało zatwierdzone na poziomie UE. EFSA konsekwentnie odrzuca wnioski o autoryzację oświadczeń zdrowotnych dla: bakterii jogurtowych, bakterii fermentacji mlekowej, szczepów typu Lactobacillus, Bifidobacterium (w nowej nomenklaturze Lacticaseibacillus itd.), uzasadniając swoją decyzję brakiem jednoznacznych dowodów przyczynowo‑skutkowych, dużą zmiennością szczepów oraz brakiem precyzyjnej definicji efektu zdrowotnego.

Greenwashing na etykietach produktów nabiałowych

Na etykietach produktów nabiałowych bardzo często pojawiają się różnego typu ekologiczne teksty marketingowe. Bardzo często noszą one znamiona Greenwashingu. Greenwashing to praktyka marketingowa polegająca na sugerowaniu, że produkt jest bardziej ekologiczny, niż jest w rzeczywistości.

Branża nabiałowa jest szczególnie podatna na tego typu manipulacje, ze względu na rosnącą świadomość ekologiczną i oczekiwania konsumenta co do produktu nabiałowego.

Najczęstsze formy greenwashingu w nabiale to:

• „eko”, „przyjazny środowisku”;
• „z mleka od szczęśliwych krów”;
• „zrównoważona produkcja”.

Jeśli nie są poparte certyfikatem (np. rolnictwo ekologiczne), mogą wprowadzać w błąd – co jest sprzeczne z zasadami Rozporządzenia 1169/2011, 2018/848 oraz 178/2002.

Ponadto, stosuje się grafiki sugerujące ekologiczność, np. zielone liście, łąki, symbole natury – bez faktycznego związku z metodą produkcji.

Często spotyka się również określenia, które są oczywiste, np. „bez antybiotyków” – podczas gdy prawo i tak zakazuje obecności antybiotyków w mleku surowym.

Rozporządzenie 1169/2011 oraz 178/2002 wyraźnie zakazują wprowadzania konsumenta w błąd, czy przypisywania produktowi właściwości, których nie posiada lub sugerowania wyjątkowości cechy, która jest typowa dla wszystkich produktów tego typu. Dlatego greenwashing na etykietach nabiałowych jest niezgodny z prawem, nawet jeśli nie dotyczy bezpieczeństwa żywności.

Etykietowanie w praktyce: interpretacja przepisów i wsparcie prawne producentów

Rosnąca złożoność przepisów dotyczących znakowania żywności sprawia, że prawidłowe opracowanie etykiety produktu nabiałowego wymaga nie tylko znajomości regulacji, lecz także ich właściwej interpretacji i spójnego zastosowania w praktyce. Dotyczy to w szczególności oświadczeń żywieniowych i zdrowotnych oraz tłumaczeń etykiet przeznaczonych na różne rynki.

W takich przypadkach producenci mogą korzystać ze wsparcia zewnętrznych działów prawnych, takich jak oferuje, m.in. Eurofins Polska sp. z o.o. Połączenie wiedzy prawnej z zapleczem analityczno‑laboratoryjnym pozwala na całościowe podejście do etykietowania – od składu i deklaracji, po komunikację marketingową – wspierając producentów w bezpiecznym i odpowiedzialnym wprowadzaniu produktów nabiałowych na rynek.