Oporność bakterii przenoszonych przez żywność – dlaczego nadal jest problemem? Odpowiada EFSA i ECDC w swoim raporcie

Oporność bakterii na środki przeciwdrobnoustrojowe, najczęściej antybiotyki, oznacza ich zdolność do przetrwania w obecności leków, które powinny je hamować lub zabijać. W praktyce przekłada się to na mniejszą skuteczność leczenia zakażeń bakteryjnych u ludzi oraz zwiększone ryzyko cięższych przebiegów chorób. Problem ten jest szczególnie istotny w przypadku bakterii przenoszonych przez żywność, takich jak Salmonella i Campylobacter, które są jednymi z głównych przyczyn zatruć pokarmowych w Unii Europejskiej.

Nowy raport pt. Antimicrobial resistance in zoonotic and indicator bacteria from humans, animals and food in 2023–2024 przygotowany wspólnie przez EFSA i ECDC pokazuje, że w ciągu ostatnich dwóch lat oporność na kluczowe antybiotyki w tych patogenach pozostaje wysoka. Wśród najczęściej wykrywanych form oporności jest odporność na ciprofloxacin - antybiotyk z grupy fluorochinolonów, który od lat był jednym z podstawowych leków w leczeniu ciężkich zakażeń bakteryjnych u ludzi. W przypadku Campylobacter oporność na ciprofloxacin stała się na tyle powszechna, że obecnie ten lek nie jest już zalecany w terapii zakażeń u ludzi w Europie. W odniesieniu do Salmonella oporność na ten antybiotyk również pozostaje utrzymana na bardzo wysokim poziomie, zarówno w izolatach od ludzi, jak i od zwierząt przeznaczonych do produkcji żywności.

Poza ciprofloxacinem, wiele izolatów Salmonella i Campylobacter wykazuje także oporność na inne szeroko stosowane antybiotyki, takie jak ampicylina, tetracykliny czy sulfonamidy. Zjawisko to ogranicza opcje terapeutyczne i komplikuje leczenie zakażeń, szczególnie u grup o podwyższonym ryzyku, takich jak dzieci, osoby starsze czy osoby z obniżoną odpornością.

Jak wygląda sytuacja w naszym kraju

Chociaż raport EFSA/ECDC nie publikuje w komunikacie szczegółowych tabel dedykowanych każdemu krajowi, dostępne dane z europejskiego monitoringu i krajowych programów nadzoru wskazują wyraźne wzorce także w Polsce. W przypadku Campylobacter - bakterii najczęściej izolowanej z mięsa drobiowego - wysoki poziom oporności na ciprofloxacin od lat utrzymuje się w próbkach pobieranych zarówno od zwierząt, jak i od ludzi. To oznacza, że leczenie zakażeń u ludzi w Polsce opiera się częściej na innych metodach terapeutycznych niż wcześniej stosowane antybiotyki z grupy fluorochinolonów.

Wyniki monitoringu oporności Salmonella w Polsce również potwierdzają kontynuację europejskich trendów. W izolatach od zwierząt rzeźnych i mięsa nadal często występuje odporność na starsze klasy antybiotyków, takie jak ampicylina czy tetracykliny. W kontekście zdrowia publicznego ważne jest jednak to, że podobnie jak w innych krajach UE, oporność na antybiotyki krytyczne dla medycyny ludzkiej, takie jak karbapenemy, pozostaje na bardzo niskim poziomie lub nie została wykryta. Oznacza to, że dostępne są nadal leki, które mogą być skuteczne w leczeniu bardzo poważnych zakażeń, choć ich stosowanie jest zarezerwowane jako ostateczność.

Raporty nadzorcze zwracają także uwagę na obecność oporności u E. coli w próbkach zwierząt i mięsa. Chociaż nie zawsze przekłada się to na kliniczne zakażenia u ludzi, takie bakterie stanowią potencjalne źródło genów oporności, które mogą przenosić się pomiędzy gatunkami, co dodatkowo komplikuje epidemiologię oporności. Obecność opornych szczepów E. coli w gospodarstwach i łańcuchu żywnościowym wymaga stałej uwagi i monitoringu, ponieważ tego typu bakterie mogą być wskaźnikiem szerszych trendów w oporności.

Sygnalizowane pozytywne sygnały

Pomimo utrzymującego się wysokiego poziomu oporności, raport podkreśla także pozytywne zmiany, które dają powody do ostrożnego optymizmu. W wielu krajach UE obserwuje się spadki oporności Salmonella na ampicylinę i tetracykliny w izolatach od ludzi oraz zmniejszenie oporności Campylobacter na erytromycynę - antybiotyk, który jest nadal ważnym narzędziem terapeutycznym w leczeniu campylobacteriozy. To dowód na to, że działania ograniczające niepotrzebne stosowanie antybiotyków w medycynie i hodowli zwierząt, jak również poprawa praktyk bioasekuracyjnych i higienicznych, mogą przynieść wymierne korzyści.

W wielu krajach UE spadła także łączna oporność na więcej niż jeden antybiotyk jednocześnie, co umożliwia stosowanie skuteczniejszych terapii w sytuacjach klinicznych. Choć te pozytywne trendy nie są jeszcze jednolite w całej Unii, pokazują, że skoordynowane działania i polityki zdrowotne przynoszą efekty.

Co to oznacza dla Polaków i konsumentów?

Dla polskich konsumentów wyniki raportu oznaczają, że problem oporności bakterii przenoszonych przez żywność dotyka również Polski, ale sytuacja nie jest beznadziejna. Dane pokazują, że oporność na najbardziej kluczowe antybiotyki jest nadal powszechna w patogenach takich jak Campylobacter czy Salmonella, co wymaga dalszej ostrożności w praktykach produkcji i przetwarzania żywności oraz silnego nadzoru weterynaryjnego i epidemiologicznego. Jednocześnie brak szerokiej oporności na antybiotyki krytyczne daje medycynie nadal narzędzia do leczenia poważnych zakażeń, choć ich stosowanie musi pozostać odpowiedzialne i ograniczone do sytuacji klinicznie uzasadnionych.

Dlaczego oporność bakterii przenoszonych przez żywność nadal wymaga uwagi?

Raport jasno pokazuje, że oporność bakterii przenoszonych przez żywność pozostaje poważnym problemem zdrowia publicznego w Europie. Wysoka oporność na antybiotyki szeroko stosowane w terapii klinicznej i weterynaryjnej prowadzi do ograniczenia skuteczności leczenia zakażeń oraz zwiększa ryzyko rozprzestrzeniania się trudnych do leczenia szczepów. Dlatego naukowcy i instytucje zdrowotne podkreślają konieczność dalszego stosowania podejścia One Health, które bierze pod uwagę zdrowie ludzi, zwierząt i środowiska jako nierozerwalnie powiązane. Tylko takie kompleksowe działania pozwolą skutecznie ograniczać rozwój oporności i chronić zdrowie publiczne w długiej perspektywie.

Źródło: https://efsa.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.2903/j.efsa.2026.9887​