Spożycie ryb a świadomość zagrożenia metylortęcią. Wnioski z raportu EFSA

W lutym 2026 r. Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności opublikował raport analizujący nawyki żywieniowe Europejczyków w kontekście spożycia ryb i owoców morza. Dokument, opracowany na wniosek Komisji Europejskiej, ocenia poziom świadomości konsumentów dotyczący korzyści zdrowotnych oraz ryzyka ekspozycji na metylortęć.

Nawyki żywieniowe konsumentów w Europie

Dane zebrane na podstawie badań ankietowych z lat 2023 i 2024 we wszystkich 27 państwach członkowskich UE oraz w Norwegii i Islandii wykazują, że ryby i owoce morza spożywa 60% badanej populacji. Raport odnotował ogólny wzrost konsumpcji we wszystkich kategoriach gatunków pomiędzy pierwszą a drugą fazą badań. Trend ten utrzymywał się niezależnie od publikowanych w tym czasie zaktualizowanych, krajowych wytycznych zdrowotnych.

Kluczowym problemem zidentyfikowanym przez EFSA jest wysokie spożycie gatunków z grupy najwyższego ryzyka zanieczyszczenia rtęcią. Spożywanie takich ryb z częstotliwością trzech lub więcej razy w tygodniu zadeklarowało 34% badanej młodzieży i dorosłych. Identyczną częstotliwość konsumpcji zadeklarowało aż 33% kobiet w ciąży, dla których neurotoksyczne działanie metylortęci na rozwijający się płód stanowi szczególne zagrożenie.

Kategoryzacja gatunków a poziom zanieczyszczenia

W swojej analizie badacze EFSA sklasyfikowali 38 gatunków ryb, skorupiaków i mięczaków, opierając się na unijnych najwyższych dopuszczalnych poziomach zanieczyszczenia rtęcią. Do grupy o najwyższym ryzyku (limit 1,0 mg/kg) zaliczono ryby, które znajdują się na szczycie łańcucha pokarmowego. Jak wskazuje raport, głównymi przedstawicielami tej grupy są m.in. tuńczyk, miecznik oraz rekin, które w wysokim stopniu kumulują metylortęć w tkankach.

Z kolei gatunki sklasyfikowane w grupach o niższych limitach prawnych (0,5 mg/kg oraz 0,3 mg/kg) charakteryzują się znacznie mniejszym stopniem akumulacji zanieczyszczeń.

Wyzwania dla łańcucha dostaw i kontroli jakości

Dokument EFSA ujawnia również istotne napięcia na styku legislacji i rynkowych realiów. Podczas dyskusji nad aktualizacją najwyższych dopuszczalnych poziomów dla rtęci w rybach, kilka państw członkowskich wnioskowało o podniesienie limitów dla określonych gatunków (np. rekina, miecznika, brosmy i antara). Postulat ten argumentowano faktem, że przy obecnie obowiązujących normach, wskaźniki odrzucanych partii surowca na etapie kontroli jakości są bardzo wysokie.

Luki w świadomości i komunikacji ryzyka

Badania wykazują generalnie niski poziom wiedzy społecznej na temat zanieczyszczeń chemicznych w żywności, przy czym rtęć pozostaje w tej kategorii najbardziej rozpoznawalnym zagrożeniem. Podczas gdy około połowa ankietowanych była świadoma prozdrowotnych korzyści wynikających z jedzenia ryb, jedynie około 10% respondentów potrafiło wskazać związane z tym potencjalne ryzyko dla zdrowia.

Poziom znajomości krajowych zaleceń dotyczących bezpiecznego spożycia określono jako umiarkowany. Nieznacznie wyższy odsetek świadomości odnotowano jedynie w grupie kobiet ciężarnych. Co więcej, raportowane przez konsumentów zmiany nawyków żywieniowych wynikające z dostosowania się do tych zaleceń okazały się wysoce ograniczone.

Większość krajowych władz w UE zaleca spożywanie od 1 do 2 porcji tygodniowo gatunków o najwyższych limitach rtęci (1,0 mg/kg), lub od 3 do 4 porcji w przypadku ryb o niższych limitach (0,5 mg/kg lub 0,3 mg/kg).

Wnioski dla strategii bezpieczeństwa

Z analizy EFSA wynika, że choć sposób przekazu i użyte źródła informacji odgrywają wymierną rolę w kształtowaniu postaw, ich skuteczność jest zmienna w zależności od specyfiki kraju i grupy demograficznej.

Bezpośrednie ograniczenie spożycia gatunków o wysokiej zawartości metylortęci pozostaje najskuteczniejszym sposobem na minimalizację ryzyka toksykologicznego, przy jednoczesnym zachowaniu korzyści zdrowotnych wynikających z diety bogatej w ryby i owoce morza.

Źródło: EFSA​