Dlaczego temat bezpieczeństwa karmy wciąż budzi zaskoczenie?

Karmy dla zwierząt domowych, zarówno suche, jak i mokre, często postrzega się jako prosty produkt żywieniowy. Tymczasem ich skład może obejmować śladowe ilości substancji, które - choć niewidoczne, mają realny wpływ na zdrowie zwierząt. Wśród najczęściej identyfikowanych zagrożeń znajdują się mykotoksyny, metale ciężkie, pozostałości pestycydów, dioksyny, PCB czy mikroorganizmy chorobotwórcze.

Ryzyko pojawienia się zanieczyszczeń wynika z wielu czynników: od jakości surowców, przez warunki upraw i produkcji, po transport, magazynowanie i higienę linii technologicznych. Surowce importowane z krajów o odmiennych standardach rolnych dodatkowo zwiększają nieprzewidywalność zagrożeń.

W skrajnych przypadkach zanieczyszczenia mogą prowadzić do ostrych zatruć, zaburzeń zdrowia, a nawet stanowić zagrożenie dla osób mających bezpośredni kontakt z karmą np. w przypadku patogenów przenoszonych ze zwierząt na ludzi. Dlatego systemowe podejście do oceny jakości karmy nie jest dodatkiem, ale koniecznością wynikającą ze specyfiki rynku i obowiązującego prawa.

Najważniejsze grupy zanieczyszczeń w produktach petfood

1. Mykotoksyny: zagrożenie wielowymiarowe

Mykotoksyny to toksyczne metabolity wytwarzane przez pleśnie, zwłaszcza z rodzajów Aspergillus, Fusarium i Penicillium. Najczęściej występują w zbożach i surowcach roślinnych, ale mogą pojawić się na każdym etapie łańcucha dostaw.

Do najlepiej poznanych mykotoksyn należą aflatoksyny, ochratoksyna A, deoksyniwalenol (DON), zearalenon czy fumonizyny. W zależności od stężenia i czasu narażenia mogą wywoływać m.in.:

• osłabienie odporności,
• problemy żołądkowo-jelitowe,
• uszkodzenia wątroby,
• zaburzenia neurologiczne,
• działanie rakotwórcze (np. aflatoksyny)

Szczególnie podatne są partie surowców pochodzących z trudnych sezonów pogodowych: suszy, powodzi, okresów wysokiej wilgotności. Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA) regularnie ocenia ryzyko, a limity prawne nakładają obowiązek kontroli zarówno surowców, jak i gotowych produktów.

2. Metale ciężkie: trwałe i kumulujące się

Kadm, arsen, ołów oraz rtęć mogą trafiać do karmy w wyniku:

• zanieczyszczenia gleb i wód,
• stosowania nawozów i dodatków mineralnych,
• naturalnego nagromadzenia metali w rybach (szczególnie rtęć),
• procesów technologicznych.

Metale te kumulują się w organizmach zwierząt i mogą prowadzić do przewlekłych problemów zdrowotnych, dlatego stanowią stały element monitoringu w laboratoriach analizujących karmy dla zwierząt.

3. Pozostałości pestycydów

W surowcach roślinnych stosowanych do produkcji karmy mogą znajdować się pozostałości środków używanych w rolnictwie. Surowce z intensywnych upraw, a także z importu, wymagają szczególnej uwagi.

Choć w Unii Europejskiej obowiązują jasne limity pozostałości, to realna kontrola wymaga:

• selekcji dostawców,
• okresowych badań,
• analiz partii wysokiego ryzyka.

4. Dioksyny, PCB i WWA

Dioksyny, polichlorowane bifenyle (PCB) i wielopierścieniowe węglowodory aromatyczne (WWA) to zanieczyszczenia o dużej trwałości, często gromadzące się w surowcach tłuszczowych oraz mączkach rybnych.
Mogą pochodzić zarówno z procesów przemysłowych, jak i środowiskowych. Charakteryzują się działaniem toksycznym, immunotoksycznym i rakotwórczym, dlatego ich oznaczanie stanowi obowiązkowy element oceny jakości.

5. Zanieczyszczenia mikrobiologiczne

Do najczęściej wykrywanych należą Salmonella spp., Listeria monocytogenes, E. coli oraz niektóre pasożyty.

Zagrożenia mikrobiologiczne pojawiają się w szczególności:

• w karmach mokrych,
• przy niewystarczających procesach termicznych,
• w warunkach braku kontroli higieny produkcji.

Niektóre patogeny mogą stanowić zagrożenie także dla ludzi poprzez kontakt ze skażoną karmą.

6. Zafałszowania surowców

Przykłady znane z rynku (np. dodatek melaminy w celu pozornego podniesienia poziomu białka) pokazują, że fałszowanie surowców jest realnym ryzykiem. Dlatego ocena autentyczności, identyfikacja źródeł białka i weryfikacja dokumentacji to stały element audytów jakościowych.

Regulacje prawne dotyczące karm dla zwierząt

Karmy dla zwierząt domowych są klasyfikowane jako pasze, co oznacza, że podlegają przepisom dotyczącym produkcji, bezpieczeństwa i higieny pasz.

Do najważniejszych aktów prawnych należą:

• Rozporządzenie (WE) nr 767/2009, ze zmianami – zasady wprowadzania pasz na rynek i etykietowania,
• Rozporządzenie (WE) nr 183/2005, ze zmianami – wymagania dotyczące higieny i systemów kontroli,
• Dyrektywa 2002/32/WE, ze zmianami – limity dla zanieczyszczeń pasz,
• wytyczne EFSA stanowiące podstawę naukowej oceny ryzyka.

W Polsce nadzór nad paszami sprawuje Inspekcja Weterynaryjna, która prowadzi kontrole i wydaje wytyczne dla producentów i dystrybutorów.

Metody badawcze stosowane w analizie petfood

• LC-MS/MS

Zaawansowana technika wykorzystywana jest przede wszystkim do oznaczania mykotoksyn i pozostałości pestycydów. Zapewnia wysoką selektywność i możliwość jednoczesnej analizy wielu związków.

• GC-MS oraz GC-MS/MS

Techniki chromatografii gazowej wykorzystywane są do analizy substancji lotnych i średnio lotnych, m.in. WWA i pozostałości pestycydów.

• ICP-MS / ICP-OES

Metody spektroskopowe pozwalają oznaczać metale ciężkie na ultra-niskich poziomach.

• Metody mikrobiologiczne i PCR

Stosowane w wykrywaniu patogenów, zarówno w gotowej karmie, jak i w środowisku produkcji.

System GMP+ i jego znaczenie dla branży

GMP+ jest jednym z najbardziej kompleksowych standardów dotyczących bezpieczeństwa pasz w Europie. Obejmuje wymagania związane z jakością, analizą ryzyka i pełną transparentnością łańcucha dostaw.

Laboratorium J.S. Hamilton Poland jest zarejestrowane w systemie GMP+ do oznaczania ciężkich zanieczyszczeń chemicznych, takich jak:

• aflatoksyna B1,
• dioksyny i PCB,
• metale ciężkie (Pb, Cd, As, Hg),
• fluor,
• pozostałości pestycydów.

Dla pozostałych substancji wymagane są metody akredytowane zgodnie z normą ISO/IEC 17025:2017.
Dzięki temu wyniki badań są akceptowane w międzynarodowym handlu i podczas audytów jakościowych.

Przykład postępowania przy podejrzeniu skażenia

• Przyjęcie próbki - kluczowa jest reprezentatywność i prawidłowy sposób pobrania.
• Badania laboratoryjne - dobór metody zgodny z rodzajem zagrożenia i matrycą.
• Sprawozdanie z badań - interpretacja wyników w oparciu o limity prawne i specyfikacje klienta.

Takie podejście pozwala szybko ocenić skalę problemu i zaplanować działania naprawcze.

Wnioski dla producentów i dystrybutorów karmy

• Zarządzanie ryzykiem jest kluczowe - nie ma systemów eliminujących zagrożenia w 100%.
• Surowiec decyduje o jakości końcowego produktu - kontrola dostaw i sezonowości to podstawa.
• Regularne badania laboratoryjne zwiększają bezpieczeństwo i redukują ryzyko kryzysów jakościowych.
• Komunikacja i transparentność budują przewagę rynkową - klienci oczekują dowodów, nie deklaracji.

Rekomendowane działania – plan na 1 miesiąc, 3 miesiące i 12 miesięcy

W ciągu miesiąca:

• weryfikacja procesu poboru próbek,
• identyfikacja surowców wysokiego ryzyka,
• ocena dokumentacji dostawców i certyfikatów analitycznych.

W ciągu 3 miesięcy:

• wdrożenie planu analiz okresowych,
• kontrola warunków przechowywania i produkcji,
• przygotowanie procedur postępowania z wynikami niezgodnymi.

W ciągu 12 miesięcy:

• wdrożenie systemu jakości (np. GMP+),
• współpraca z akredytowanym laboratorium,
• polityka transparentności wobec kontrahentów.

Najczęstsze pytania producentów karmy

Czy trzeba badać każdą partię?
Nie, badania opiera się na analizie ryzyka i protokołach pobierania próbek.

Jak często badać surowce sezonowe?
Każdą nową partię, a w okresach pogodowych zwiększających ryzyko - częściej.

Czy wyniki badań mają moc prawną?
Tak, szczególnie jeśli pochodzą z laboratoriów akredytowanych, są podstawą decyzji technicznych i nadzorczych.

Jak wspieramy producentów karmy?

Laboratoria J.S. Hamilton Poland oferują kompleksowe analizy obejmujące mykotoksyny, pestycydy, metale ciężkie, dioksyny, PCB oraz badania mikrobiologiczne. Świadczymy także wsparcie interpretacyjne i pomagamy dobrać zakres badań dopasowany do specyfiki surowców.

Słowa kluczowe: