Oleje tłoczone na zimno, oleje z pierwszego tłoczenia, oleje rafinowane - na co należy zwrócić uwagę, czytając etykietę?

IJHARS przeprowadziła ogólnopolską kontrolę olejów roślinnych. Skontrolowano 46 producentów. Cechy organoleptyczne kontrolowanych olejów nie budziły zastrzeżeń, inspektorzy stwierdzili jednak wiele nieprawidłowości m.in. w oznakowaniu.

Nazwa

W przypadku braku nazwy przewidzianej w przepisach, a tak jest w przypadku olejów roślinnych (za wyjątkiem oliwy z oliwek) nazwą środka spożywczego jest jego nazwa zwyczajowa. Na rynku można więc spotkać np. olej rzepakowy, słonecznikowy, sojowy, gdzie nazwa zawiera rodzaj surowca, z którego otrzymano olej. Istotną informacją towarzyszącą nazwie produktu jest informacja o sposobie jego wytwarzania. Na półkach sklepowych możemy zatem spotkać szeroki wybór olejów otrzymywanych w wyniku różnych procesów obróbki, np. olej z pierwszego tłoczenia, olej tłoczony na zimno, olej rafinowany. Co to oznacza?

Informacje na temat jadalnych olejów roślinnych znajdujących się w obrocie na światowym rynku można znaleźć w  międzynarodowej normie Codex Alimentarius „Standard for named vegetable oils” (CSX 210-1999). Norma określa nazewnictwo olejów roślinnych, ich definicje związane ze sposobem otrzymywania oraz wymagania dotyczące parametrów dla poszczególnych olejów.

Olej z pierwszego tłoczenia, zgodnie z ww. normą, to olej otrzymywany w wyniku zabiegów mechanicznych takich jak prasowanie lub tłoczenie jedynie z zastosowaniem ogrzewania. Może być oczyszczany przez płukanie wodą, sedymentację, filtrowanie i wirowanie.

Olej tłoczony na zimno, jak wskazuje norma, to olej pozyskiwany również w procesie obróbki mechanicznej takiej jak prasowanie lub tłoczenie. Może być oczyszczany w procesach fizycznych jak płukanie wodą, sedymentacja, filtrowanie i wirowanie. Produkcja tego oleju wyklucza jednak stosowanie ogrzewania, stąd nazwa „tłoczony na zimno”.

Natomiast olej rafinowany powstaje poprzez wieloetapowy proces pozyskiwania i oczyszczania oleju (z pierwszego tłoczenia lub ekstrakcyjnego). Proces rafinacji obejmuje wiele etapów, tj. odśluzowanie (usunięcie związków fosforowych oraz częściowo barwników i metali), odkwaszanie (usunięcie m. in. wolnych kwasów tłuszczowych), odbarwianie (usunięcie m. in. barwników) czy odwanianie (usuwanie m. in. związków lotnych).

Skład

Brak wykazu składników nie zawsze oznacza niewłaściwe oznakowanie. Należy pamiętać o tym, że w przypadku produktów jednoskładnikowych, kiedy składnikiem jest tylko jeden rodzaj oleju, nie ma obowiązku zamieszczania wykazu składników. Natomiast w przypadku kiedy produkt jest mieszanką olejów, wówczas w wykazie składników muszą być one wymienione w malejącej kolejności ich masy w momencie użycia.

Warunki użycia

Wybór odpowiednego oleju zależy od jego zastosowania. Nie każdy olej będzie idealny do smażenia. Jeśli chcemy wykorzystać olej do dań na zimno, np. sałatki, warto sięgnąć po mniej przetworzony olej tłoczony na zimno. Oleje rafinowane wykazujące większą stabilność w wysokich temperaturach sprawdzą się podczas sporządzania potraw poddawanych obróbce termicznej. Zwróćmy zatem uwagę na warunki użycia wskazane przez producenta na opakowaniu.

Okres przydatności do spożycia

Konsument przed dokonaniem zakupu powinien zwrócić uwagę na datę minimalnej trwałości. Poprzedzona jest ona wyrażeniem „najlepiej spożyć przed”: dzień, miesiąc, rok lub „najlepiej spożyć przed końcem”: miesiąc i rok. W bezpośrednim sąsiedztwie daty minimalnej trwałości podawane są na opakowaniu warunki przechowywania produktu.

Informacje dobrowolne: oświadczenia żywieniowe

Na etykietach oleju często można znaleźć różne informacje podawane dobrowolnie w tym oświadczenia żywieniowe, np. „źródło kwasów tłuszczowych omega 3”, „wysoka zawartość tłuszczów wielonienasyconych”. Należy pamiętać o tym, że podawanie oświadczeń żywieniowych jest uregulowane prawnie. Ponadto zgodnie z przepisami na etykiecie musi być podana ilość składnika, którego dotyczy takie oświadczenie.

Wyniki kontroli IJHARS

W trosce o konsumentów IJHARS sprawdziła jakość handlową olejów roślinnych (innych niż oliwa z oliwek) w zakresie zgodności z przepisami i deklaracją producenta. Kontrolą objęto 46 producentów. Nieprawidłowości stwierdzono w przypadku 41,3 % skontrolowanych podmiotów.

Cechy organoleptyczne kontrolowanych olejów nie budziły zastrzeżeń.

W przypadku 13,8 % partii stwierdzono nieprawidłowe cechy fizykochemiczne. Dotyczyły one niezgodnej z zadeklarowaną w oznakowaniu zawartością kwasów tłuszczowych jednonienasyconych (zawyżona lub zaniżona zawartość), kwasów tłuszczowych wielonienasyconych lub nasyconych (zaniżona zawartość). W przypadku 2 partii olejów deklarowanych jako tłoczone na zimno stwierdzono obecność stigmastadienów - związków powstających pod wpływem wysokich temperatur.

Weryfikacja oznakowania wykazała nieprawidłowości w przypadku 40,3 % skontrolowanych partii olejów. Dotyczyły one głównie:

• podania w oznakowaniu olejów tłoczonych na zimno określeń „100% naturalny”, „naturalny”, podczas gdy wszystkie podobne środki spożywcze mają takie właściwości albo „bez sztucznych dodatków i konserwantów”, „nie zawiera żadnych dodatków i środków konserwujących”, podczas gdy do tego rodzaju olejów nie można ich dodawać;
• podania określenia „nieprzetworzony”, podczas gdy olej jest produktem przetworzonym;
• podania nieprawdziwych informacji odnośnie pochodzenia surowca, np. informacje w oznakowaniu sugerowały pochodzenie surowca z Polski, podczas gdy surowiec, zgodnie z dokumentacją, został wyprodukowany w Belgii;
• w odniesieniu do daty minimalnej trwałości: użycia niewłaściwego sformułowania poprzedzającego datę, przedstawienia jej w skróconej formie utrudniającej prawidłowy jej odczyt czy zupełnego jej braku;
• w odniesieniu do ilości nominalnej towaru: zaniżonej wysokości cyfr,  zamieszczenia znaku „e” podczas gdy podmiot nie posiadał systemu kontroli wewnętrznej towaru paczkowanego;
• w odniesieniu do warunków przechowywania i warunków użycia: zamieszczenia warunków przechowywania nie w bezpośrednim sąsiedztwie daty minimalnej trwałości, braku podania warunków użycia;
• w odniesieniu do wartości odżywczej: rozszerzenia informacji o niedozwolone elementy, np. kwasy tłuszczowe Omega 3, podania zawartości poszczególnych składników niezgodnie ze stanem faktycznym, np. zawyżonej zawartości kwasów tłuszczowych wielonienasyconych (co potwierdziły wyniki badań laboratoryjnych), podania wartości odżywczej w formacie liniowym (podczas gdy było wystarczająco miejsca na podanie jej w formie tabelarycznej czy braku informacji o wartości odżywczej;
• podania niepełnych lub nieaktualnych danych podmiotu odpowiedzialnego za informacje na temat żywności,
• zamieszczenia oświadczeń żywieniowych bez podania ilości składników wymienianych w tym oświadczeniu.

W związku ze stwierdzonymi nieprawidłowościami zastosowano sankcje przewidziane obowiązującymi przepisami prawa żywnościowego.

Źródło: IJHARS