Nowe horyzonty bezpieczeństwa chemicznego: ECHA wyznacza strategiczne kierunki badań dla nauki i przemysłu

Europejska Agencja Chemikaliów (ECHA) opublikowała zaktualizowany raport na temat kluczowych wyzwań regulacyjnych (Key Areas of Regulatory Challenge), wskazując kluczowe obszary, w których brakuje rzetelnych danych naukowych do pełnej oceny ryzyka substancji chemicznych. Dokument ten stanowi rozwinięcie agendy badawczej z 2023 roku i ma za zadanie zainspirować środowisko naukowe oraz przemysł do ukierunkowania projektów badawczo-rozwojowych na najpilniejsze potrzeby legislacyjne Unii Europejskiej. Działania te zbiegają się w czasie z wdrażaniem nowych ram prawnych, takich jak unijne rozporządzenie w sprawie wspólnej platformy danych o chemikaliach (Regulation EU 2025/2455) wspierające zasadę „jedna substancja, jedna ocena” (One Substance, One Assessment) oraz najnowsze dyrektywy dotyczące ochrony wód z maja 2026 roku.

Strategiczny plan ECHA został podzielony na pięć głównych filarów badawczych, które bezpośrednio wpłyną na przyszłe wymogi rejestracyjne, klasyfikację substancji oraz funkcjonowanie m.in. sektora spożywczego i opakowaniowego.

Skuteczniejsza ochrona przed najbardziej szkodliwymi chemikaliami

Identyfikacja i właściwa charakterystyka zagrożeń dla zdrowia ludzkiego i środowiska wciąż napotykają luki metodologiczne. ECHA kładzie szczególny nacisk na trzy obszary: neurotoksyczność, immunotoksyczność oraz zaburzenia funkcjonowania układu hormonalnego. O ile Komisja Europejska wprowadziła już nowe klasy zagrożeń dla związków endokrynnych w ramach rozporządzenia CLP, o tyle dla neurotoksyczności i immunotoksyczności brakuje jeszcze w pełni zharmonizowanych kryteriów. Wyzwaniem pozostaje rozwój nowych metod alternatywnych (New Approach Methodologies – NAMs), które pozwolą na jednoznaczne wiązanie aktywności komórkowej substancji z rzeczywistym skutkiem toksycznym bez konieczności prowadzenia rutynowych badań na zwierzętach.

Przeciwdziałanie zanieczyszczeniu środowiska i ochrona bioróżnorodności

Presja chemiczna na ekosystemy jest jednym z głównych czynników degradacji przyrody. Nowe priorytety badawcze ECHA skupiają się na udoskonaleniu modeli prognozowania trwałości, bioakumulacji oraz mobilności substancji w środowisku. Agencja wskazuje na potrzebę lepszego zrozumienia wpływu chemikaliów (w tym produktów biobójczych) na zapylacze inne niż pszczoły (np. dzikie owady zapylające) oraz mechanizmów wykształcania odporności na substancje czynne. Istotnym elementem strategii jest też rozwój zaawansowanego monitoringu wód z wykorzystaniem metod niesprawnych (Non-Targeted Screening – NTS) oraz podejścia opartego na badaniach efektów biologicznych (Effect-Based Methods).

Odejście od testów na zwierzętach laboratoryjnych

Przejście na system oceny bezpieczeństwa wolny od testów in vivo jest trwałym zobowiązaniem Unii Europejskiej, wzmocnionym m.in. przez specjalną mapę drogową Komisji Europejskiej. ECHA podkreśla jednak, że rezygnacja z metod tradycyjnych nie może odbywać się kosztem poziomu ochrony zdrowia ludzi i środowiska. O ile w przypadku prostych punktów końcowych, takich jak działanie uczulające na skórę, zastąpienie testów powiodło się, o tyle dla złożonych procesów – toksyczności przewlekłej, rakotwórczości czy toksyczności rozwojowej – proste podejście „jeden do jednego” jest niewystarczające. Konieczne są badania nad modelami toksykokinetycznymi opartymi na fizjologii (PBK), metodami in vitro oraz podejściem read-across (przenoszeniem danych strukturalnych między podobnymi substancjami), wspieranym technologiami omicznymi.

Zwiększenie dostępności i jakości danych o chemikaliach

Podstawą nowoczesnego zarządzania ryzykiem w UE są wiarygodne, aktualne i łatwo dostępne dane. Raport ujawnia, że pomimo ogromnej liczby informacji gromadzonych w bazach, dla wielu substancji nadal brakuje pełnego profilu bezpieczeństwa. Szczególnym wyzwaniem naukowym staje się redefinicja podejścia do polimerów. Dotychczasowe założenie, że cząsteczki o masie powyżej 500 Daltonów posiadają ograniczoną biodostępność i są bezpieczne, zostało podważone przez najnowsze doniesienia literaturowe. Kolejną luką są materiały mikro- i nanocząsteczkowe oraz brak czułych, niedrogich i zwalidowanych metod analitycznych, które umożliwiłyby organom kontrolnym oraz małym i średnim przedsiębiorstwom skuteczną weryfikację zgodności produktów z ograniczeniami prawnymi (np. w zakresie limitów oznaczalności LOQ).

Promowanie gospodarki o obiegu zamkniętym (GOZ)

Nowe obowiązki nałożone na ECHA przez unijne rozporządzenie bateryjne oraz rozporządzenie w sprawie opakowań i odpadów opakowaniowych (PPWR) zmuszają do rozszerzenia perspektywy badawczej o etap odpadowy i recykling. Kluczowe wyzwanie stanowi właściwe oszacowanie emisji substancji niebezpiecznych podczas mechanicznego przetwarzania odpadów (np. rozdrabniania tworzyw sztucznych) oraz identyfikacja zanieczyszczeń w paliwach i surowcach węglowodorowych pochodzących z alternatywnych, niefosilnych źródeł odnawialnych (np. z procesów pirolizy odpadów). ECHA postuluje także wdrożenie lepszych narzędzi ekonomicznej wyceny szkód środowiskowych wywoływanych przez związki chemiczne, co ma kluczowe znaczenie dla podejmowania obiektywnych i proporcjonalnych decyzji politycznych oraz regulacyjnych w Unii Europejskiej

Zapoznaj się z pełna treścią raportu: https://echa.europa.eu/documents/d/guest/key_areas_regulatory_challenge_2026_en

Źródło: https://echa.europa.eu/-/echa-identifies-new-research-areas-to-strengthen-chemicals-safety