Nowe wytyczne WHO dotyczące wzbogacania olejów i tłuszczów w witaminy A i D. Co to oznacza dla bezpieczeństwa żywności?

Nowe wytyczne WHO dotyczące wzbogacania olejów i tłuszczów witaminami A i D stanowią odpowiedź na utrzymujący się wysoki poziom niedoborów mikroskładników na świecie. Ponad dwa miliardy osób cierpi na ich brak, co prowadzi do poważnych konsekwencji zdrowotnych, szczególnie u dzieci i kobiet w wieku rozrodczym. WHO podkreśla, że fortfikacja podstawowych produktów żywnościowych, takich jak oleje, jest jednym z najskuteczniejszych narzędzi polityki zdrowia publicznego.

W dokumencie wskazano, że zarówno witamina A, jak i witamina D należą do składników o krytycznym znaczeniu dla funkcjonowania organizmu, a ich niedobór prowadzi do problemów klinicznych, takich jak kseroftalmia, osteomalacja czy zwiększone ryzyko infekcji. WHO przypomina, że fortfikacja olejów była stosowana już w latach 20. XX wieku, a współcześnie ponad 50 krajów stosuje lub dopuszcza takie praktyki.

Niedobór witamin A i D jako problem zdrowia publicznego

W raporcie wskazano, że witamina A pozostaje jedną z najczęściej deficytowych witamin, szczególnie w Afryce i Azji Południowo-Wschodniej. Jej brak jest najważniejszą przyczyną możliwej do uniknięcia ślepoty u dzieci oraz zwiększa ryzyko powikłań infekcyjnych. Dane cytowane przez WHO pokazują, że nawet 29% dzieci na świecie wciąż zmaga się z tym niedoborem.

WHO zwraca uwagę, że witamina D – choć trudniejsza do monitorowania na poziomie populacji – stała się kluczowym problemem w krajach o niskiej ekspozycji na promieniowanie UV lub z wysokim poziomem unikania słońca. Niedobory prowadzą do krzywicy, osteomalacji czy zaburzeń odporności, a ryzyko może dotyczyć nawet miliarda ludzi.

Fortyfikacja olejów jako narzędzie poprawy statusu żywieniowego

Olej jest – zdaniem WHO – wyjątkowo efektywnym nośnikiem witamin A i D, ponieważ jest produktem szeroko dostępnym i konsumowanym przez większość populacji niezależnie od wieku. Organizacja podkreśla jednak, że wybór tłuszczów jako pojazdu fortfikacji wymaga ostrożności, ponieważ są one jednocześnie produktami wysokokalorycznymi i mogą przyczyniać się do chorób niezakaźnych, jeśli zawierają duży udział tłuszczów nasyconych lub tłuszczów trans.

Wytyczne podkreślają konieczność równoważenia strategii wzbogacania z działaniami służącymi poprawie jakości ogólnego koszyka żywnościowego – w tym eliminacją tłuszczów trans i ograniczaniem spożycia tłuszczów nasyconych.

Rekomendacje WHO: kiedy i jak wzbogacać oleje?

W dokumencie przedstawiono dwie kluczowe rekomendacje globalne. WHO zaleca fortfikację olejów i tłuszczów witaminą A jako interwencję mającą zapobiegać subklinicznym niedoborom tam, gdzie problem występuje w wielu grupach wiekowych. Jest to rekomendacja silna, formułowana mimo niskiej pewności dowodów, co podkreśla jej znaczenie dla zdrowia publicznego.

Drugą rekomendacją jest możliwość rozważenia fortfikacji olejów witaminą D. Ma ona charakter warunkowy, co oznacza, że państwa powinny przed wdrożeniem przeprowadzić szerokie konsultacje i analizy, zwłaszcza że dowody naukowe są ograniczone.

WHO określiła także sugerowane przedziały ilości dodawanych witamin. W przypadku witaminy A mieści się on w zakresie 12–26 mg/kg tłuszczu, natomiast witamina D powinna być stosowana w ilości 0,20–0,43 mg/kg. Dane te mają charakter orientacyjny i powinny być dostosowywane w modelach krajowych.

Stabilność witamin i znaczenie jakości oleju

Raport szczegółowo omawia również kwestie technologiczne, które mają decydujący wpływ na skuteczność fortfikacji. Witamina A jest szczególnie wrażliwa na utlenianie, światło i temperaturę. Jej stabilność zależy w dużej mierze od jakości podstawowego oleju – im niższy poziom nadtlenków, tym mniejsze straty. WHO podkreśla potrzebę stosowania antyoksydantów oraz odpowiedniego opakowania, ograniczającego dostęp światła i tlenu.

W przypadku witaminy D stabilność technologiczna jest lepsza, jednak nadal wymaga kontroli warunków produkcji, transportu i przechowywania.

Znaczenie regulacji, monitoringu i odpowiedzialności producentów

WHO zaznacza, że skuteczność programów fortfikacji zależy w dużej mierze od jakości systemu regulacyjnego. Obejmuje on normy, nadzór, badania laboratoryjne, monitorowanie zgodności i egzekwowanie przepisów. W wytycznych wskazano, że systemy te powinny być zintegrowane z istniejącymi ramami regulacyjnymi, a nie funkcjonować jako oddzielne mechanizmy.

Monitoring powinien uwzględniać nie tylko zgodność produktów z normami, ale również efekty zdrowotne, bezpieczeństwo populacji oraz kwestie równości płci, praw człowieka i dostępności ekonomicznej.

Wyzwania badawcze i potrzeby przyszłych analiz

W raporcie opisano istotne luki badawcze, które utrudniają doskonalenie polityki fortfikacji. Należy do nich brak pełnych danych dotyczących spożycia tłuszczów w populacjach wysokiego ryzyka, ograniczona liczba badań skuteczności fortfikacji witaminą D oraz niewystarczające informacje dotyczące stabilności witamin podczas przechowywania, transportu i obróbki cieplnej.

WHO wskazuje także konieczność prowadzenia badań uwzględniających różnice socjoekonomiczne i regionalne, aby upewnić się, że fortfikacja faktycznie dociera do grup najbardziej potrzebujących.

Źródło: https://www.who.int/publications/i/item/9789240115101​