Dioksyny pod lupą EFSA. Nowe współczynniki toksyczności drastycznie obniżają bezpieczny limit spożycia

Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA) opublikował zaktualizowaną opinię naukową dotyczącą oceny ryzyka związanego z obecnością dioksyn (PCDD/F) oraz dioksynopodobnych polichlorowanych bifenyli (dl-PCB) w żywności i paszach. Choć zastosowanie nowych modeli obliczeniowych teoretycznie obniżyło szacowane narażenie konsumentów, to faktyczne wnioski ekspertów są alarmujące. Z powodu drastycznego obniżenia progu tolerowanego tygodniowego spożycia (TWI), obecny poziom zanieczyszczeń w diecie Europejczyków wciąż stanowi istotny problem dla zdrowia publicznego.

Aktualizacja modeli toksyczności WHO kluczem do nowych analiz

Najnowsza opinia EFSA stanowi bezpośrednie następstwo rewizji tzw. współczynników równoważnych toksyczności (TEF), która została przeprowadzona przez Światową Organizację Zdrowia (WHO) w 2022 roku. Nowe wskaźniki (WHO2022 TEF) zastąpiły dotychczas stosowane, a już mocno przestarzałe modele z 2005 roku. Zmiana ta wymusiła ponowne przeliczenie skumulowanej toksyczności dioksyn obecnych w łańcuchu dostaw żywności.

W swojej najnowszej ocenie eksperci EFSA przeanalizowali potężną bazę danych monitorujących z ostatniej dekady, obejmującą ponad 54 tys. próbek pochodzących z krajów członkowskich UE, Norwegii oraz Islandii. Zdecydowaną większość z nich stanowiły produkty pochodzenia zwierzęcego, w tym mięso, ryby, jaja, mleko oraz przetwory mleczne. Zastosowanie zaktualizowanych współczynników WHO2022 wykazało, że szacowane całkowite narażenie dietetyczne Europejczyków na ekwiwalent toksyczności (total TEQ) jest w rzeczywistości o około 27–35% niższe, niż wyliczono w poprzedniej dużej analizie z 2018 r. Zmiana ta nie wynika jednak ze spadku zanieczyszczenia środowiska, lecz z dokładniejszego, bardziej dopracowanego sposobu szacowania szkodliwości poszczególnych kongenerów.

Tolerowane spożycie obniżone aż trzykrotnie

Mimo matematycznego spadku szacowanego narażenia, ostateczny werdykt EFSA wywołuje niepokój w sektorze bezpieczeństwa żywności. Uwzględniając najnowsze dowody toksykologiczne – zarówno te pochodzące z badań na zwierzętach, jak i z obserwacji populacyjnych u ludzi – eksperci zdecydowali o ponownym, radykalnym zaostrzeniu norm bezpieczeństwa.

Nowa wartość tolerowanego tygodniowego spożycia (TWI) dla połączonej ekspozycji na dioksyny i dl-PCB została ustalona na poziomie zaledwie 0,6 pikograma ekwiwalentu toksyczności na kilogram masy ciała (pg TEQ/kg m.c. na tydzień). Jest to próg aż trzykrotnie niższy od limitu wyznaczonego przez EFSA w 2018 r., który wynosił wówczas 2 pg TEQ/kg m.c. Tak restrykcyjne zaostrzenie normy oparte zostało na udowodnionym negatywnym wpływie tych substancji na rozwój układu rozrodczego u młodych organizmów, co manifestuje się między innymi obniżeniem koncentracji plemników w późniejszym życiu.

Główne źródła zagrożenia w diecie i grupy ryzyka

Wyniki kompleksowej oceny narażenia wskazują jednoznacznie, że spożycie dioksyn i dl-PCB u Europejczyków przekracza nowo ustalony próg TWI we wszystkich badanych grupach wiekowych. Co istotne, EFSA z niemal stuprocentową pewnością (99-100%) stwierdziła, że obecne średnie narażenie dorosłych mieszkańców Europy jest zbyt wysokie.

Najbardziej narażoną grupą populacyjną pozostają niemowlęta oraz małe dzieci, u których przekroczenia norm są statystycznie najwyższe. Poważne obawy ekspertów budzi również narażenie kobiet w wieku rozrodczym. Ponieważ dioksyny charakteryzują się bardzo długim okresem biologicznego półtrwania i kumulują się w tkance tłuszczowej przez lata, ich wysokie stężenie w organizmie matki niesie bezpośrednie ryzyko dla zdrowia rozwijającego się płodu oraz noworodka karmionego piersią. W kontekście struktury koszyka zakupowego, głównymi źródłami tych trwałych zanieczyszczeń organicznych w diecie pozostają niezmiennie tłuste ryby i produkty rybne, mleko oraz przetwory mleczne, a także tłuszcze zwierzęce.

Rekomendacje dla przemysłu i laboratoriów

W świetle opublikowanej opinii EFSA podkreśla konieczność podjęcia dalszych kroków zaradczych i badawczych. Urząd rekomenduje przede wszystkim intensyfikację monitoringu i zbieranie szerszych danych analitycznych dotyczących obecności dioksyn w żywności pochodzenia roślinnego, aby precyzyjniej określić jej udział w ekspozycji. Eksperci wskazują także na potrzebę udoskonalenia modeli toksykokinetycznych u ludzi oraz dalszych prac nad wyznaczeniem współczynników TEF lepiej oddających specyfikę ludzkiego organizmu.

Równolegle, na zlecenie Komisji Europejskiej, EFSA prowadzi zaawansowane prace nad kompleksową oceną bilansu korzyści i ryzyka wynikających ze spożycia ryb (gdzie cenne składniki odżywcze, takie jak kwasy omega-3, współwystępują z zanieczyszczeniami dioksynowymi). Wyniki tego projektu, które spodziewane są pod koniec 2027 r., mają stanowić kluczowe wsparcie dla krajowych organów ds. bezpieczeństwa żywności w formułowaniu nowych, zrównoważonych zaleceń żywieniowych dla konsumentów. Dla sektora przetwórstwa i laboratoriów analitycznych nowa opinia to wyraźny sygnał zapowiadający nadchodzące zmiany w unijnych limitach prawnych oraz konieczność wdrożenia jeszcze czulszych metod kontroli surowców.

Źródło: https://www.efsa.europa.eu/en/news/efsa-confirms-health-concern-dietary-exposure-dioxins-and-dioxin-pcbs-europe