Wojna, klimat i nowe przepisy - co najbardziej destabilizuje systemy bezpieczeństwa żywności w belgijskich firmach?

Systemy FSMS (oparte na dobrych praktykach higienicznych i systemie HACCP) mają zapewniać bezpieczeństwo mikrobiologiczne żywności. Ich skuteczność zależy jednak od dopasowania do szerszego otoczenia zewnętrznego przedsiębiorstw m.in. czynników społecznych, technologicznych, środowiskowych, ekonomicznych i politycznych (model STEEP, ang. Social, Technological, Environmental, Economic, Political). Jeśli otoczenie się zmienia, a wdrożony system FSMS nie jest na bieżąco do niego dostosowywany, rośnie ryzyko niedopasowania i zagrożeń dla bezpieczeństwa żywności. „Do tej pory brakowało badań patrzących na to zjawisko z perspektywy samych firm przetwórstwa spożywczego” podkreślają autorzy.

Zbieranie danych badawczych

Autorzy zastosowali model DPSIR (czynnik-presja-stan-skutek-reakcja): czynniki zmiany w otoczeniu wywierają presję na bezpieczeństwo mikrobiologiczne, co wpływa na stan FSMS i może prowadzić do niedopasowania oraz konkretnego skutku w zakresie bezpieczeństwa żywności.

Badanie miało formę ustrukturyzowanej ankiety podczas spotkań w trybie zdalnym (2024 r.) z udziałem 24 przedstawicieli belgijskiego przemysłu przetwórstwa spożywczego (głównie osób odpowiedzialnych za jakość z 21 firm, dwóch stowarzyszeń branżowych i jednego dużego sprzedawcy detalicznego). 90% firm to przedsiębiorstwa rodzinne, 95% posiadało co najmniej jeden komercyjny certyfikat bezpieczeństwa żywności. Uczestnicy wskazywali, które z wcześniej zdefiniowanych czynników uznają za istotne dla swojej organizacji, a następnie wybierali pięć najważniejszych z nich, biorąc pod uwagę zarówno ich wagę, jak i realną możliwość uwzględnienia ich w decyzjach dotyczących FSMS.

Kluczowe czynniki wskazane w belgijskim badaniu

• Najczęściej wskazywanym i najwyżej ocenionym czynnikiem okazał się czynnik polityczny „przepisy żywnościowe, polityki i nadzór regulacyjny”, w tym zwłaszcza sam element „przepisy żywnościowe”, który za istotny uznało 87% uczestników, a w ogólnym zestawieniu zajął 1. miejsce.
• Na 2. miejscu, znalazła się zmiana klimatu (obejmująca wzrost temperatury i ekstremalne zjawiska pogodowe), którą za istotną uznało 58% uczestników. Czynnik ten oceniono wysoko zarówno pod względem wagi, jak i realnej możliwości reagowania na niego, między innymi dzięki systemom wczesnego ostrzegania.
• Wojnę i konflikty zbrojne jako istotny czynnik wskazało również 58% uczestników, jednak w zestawieniu możliwości reagowania na ten czynnik znalazł się on bardzo nisko, na 28. miejscu spośród 29 ocenianych elementów. Mimo to właśnie ten czynnik otrzymał najwyższy wskaźnik realnego wpływu na działania podejmowane w ramach FSMS ze wszystkich analizowanych czynników.. Jako przykład podawano wpływ wojny rosyjsko-ukraińskiej na dostawy zbóż, olejów roślinnych i nawozów, który zmusza firmy do szukania nowych, mniej znanych dostawców.
• Niezależnie od konkretnego czynnika, uczestnicy wskazali pięć powtarzających się typów presji wpływających na bezpieczeństwo żywności: zmiany jakości surowców, zmiany warunków przechowywania i dystrybucji, zmiany w składzie lub recepturze produktu, zmiany technologii przetwarzania lub opakowań oraz zmiany wymagań stawianych przez interesariuszy. Najbardziej newralgicznym obszarem okazały się surowce, ponieważ podejmowanie decyzji wiązało się z największą niepewnością ze względu na zmienną jakość powiązaną z korzystaniem z nowych, słabiej znanych dostawców.
• Wśród czynników społecznych najwyżej oceniono „świadomość i postawy konsumentów” (54% wskazań, 5. miejsce w zestawieniu), co uczestnicy wiązali między innymi z rosnącymi oczekiwaniami wobec prostego, naturalnego składu produktów. Najmniej istotne okazały się natomiast zmiany demograficzne oraz aspekty gospodarki obiegu zamkniętego, uznane za zbyt odległe w czasie i mało bezpośrednio wpływające na bieżące decyzje podejmowane w ramach FSMS.

Podsumowanie i wnioski

Autorzy podkreślają, że firmy spożywcze, zwłaszcza małe i średnie przedsiębiorstwa, często nie mają zasobów, by samodzielnie odpowiadać na czynniki takie jak niestabilność geopolityczna. Autorzy postulują większą rolę stowarzyszeń branżowych i organów ds. bezpieczeństwa żywności we wspólnym monitorowaniu sytuacji i przygotowaniu na nagłe zakłócenia w łańcuchu dostaw, a także rozwój bardziej przewidującego podejścia do zarządzania bezpieczeństwem żywności, zamiast obecnego modelu reaktywnego, opartego głównie na zgodności z przepisami.

Pełny tekst artykułu: https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0963996926013396